Jacques Brel: 5e Gents Colloquium over het Afrikaans

  • 0

40 jaar na zijn dood zingt Jacques Brel nog altijd over zijn vlakke land, ook in het Afrikaans.

Het Gents Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika, Universiteit Gent, heeft weer zijn beste beentje voorgezet. Op 5 en 6 oktober organiseerde het onder grote publieke belangstelling het 5e Gents Colloquium over het Afrikaans. Daags voordien was Wannie Carstens, Noordwes Universiteit, al geïnstalleerd als Leerstoelhouder Zuid-Afrika: Talen, Literaturen, Cultuur en Maatschappij. In het rijkgevulde programma kon ieder zijn gading vinden. Bernard Odendaal, directeur van de ATKV-Skryfskool van de Noordwes Universiteit, gaf een boeiende lezing over "Na 40 jaar besing Jacques Brel steeds sy “plat pays” – ook in Afrikaans".

Jacques Brel (1929-1978) in Olympia, Parijs, oktober 1961 – foto: Claude Poirier/Roger-Viollet (Ter informatie: toelating om die ene foto van Jacques Brel te gebruiken )

In Vlaanderen pakken de grote schouwburgen nu uit met een grote muzikale hommage aan Jacques Brel, die op 9 oktober 1978, juist 40 jaar geleden, in Frankrijk overleed. Ook in Zuid-Afrika spreekt de zanger, componist en tekstschrijver nog altijd tot de verbeelding. Het is een heksentoer en tegelijk een monnikenwerk geweest om zijn Franse teksten in het Afrikaans te vertalen. "Laat my by jou bly", "Amsterdam" en "Die Lied Van Die Ou Minnaars" hebben in Zuid-Afrika hoge toppen gescheerd en behoren nog altijd tot het collectief geheugen.

Je moet een ongelooflijke fan zijn ofwel een nerd om de moeilijke, Franse, poëtische liedjesteksten van Jacques Brel te vertalen. De Amsterdamse dichter Ernst van Altena had aan die drang al niet kunnen weerstaan; hij vertaalde 70 chansons van Brel in het Nederlands. Bernard Odendaal en Naòmi Morgan, nu hoogleraar Frans aan de Universiteit van die Vrystaat, durfden het aan om 40 chansons van Brel om te zetten in het Afrikaans. Het zijn vertalingen geworden die de sfeer van Brels œuvre tot in de perfectie uitstralen. Zij doen me als Nederlandstalige aanvoelen hoe aanstekelijk bekoorlijk maar ook hoe moeilijk Afrikaans wel is.

Voor Bernard Odendaal en Naòmi Morgan zijn de specifieke eigenschappen van het Franse chanson als liedgenre en de excellentie van Jacques Brels gehele chansonœuvre de voornaamste redenen geweest om (een deel van) dat œuvre te vertalen in het Afrikaans. In het chanson genieten woord en muziek bovenal gelijke rechten. Ze vormen een harmonisch geheel. Dat is het wezenskenmerk van het Franse chanson.

Brels thema’s: liefde, liefdesleed, vriendschap, camaraderie, lijden, ouderdom, dood, verknochtheid aan het landschap, worden bovendien zeer persoonlijk ingevuld. Het zijn thema’s die altijd complexe gevoelens oproepen en die de vertaler in het bijzonder uitdagen om er veelzeggende woorden voor te vinden in een andere taal. Bij hun vertaalwerk werkten Bernard Odendaal en Naòmi Morgan samen met muziekkunstenaar Herman van den Berg, die 24 van de vertaalde chansons uitbracht op zijn CDs Herman van den Berg sing Brel in het Afrikaans uit 2007 en Laat my by jou bly uit 2011.         

Jacques Brels "Le plat pays" in het Afrikaans "My lae land", door Herman van den Berg:

Herman van den Berg bij de lancering van zijn CD Brel in Afrikaans (2007)

Bernard Odendaal, Herman van den Berg en Naòmi Morgan bij hun intrigerend Brel-vertaalproject (2011)

Literair-esthetisch gezien heeft het chanson iets onbeslists en dubbelzinnigs. Het slingert tussen populariteit en ernstige poëzie. Het wendt een fijnbesnaarde, suggestieve tekst aan, in combinatie met een expressieve toonzetting en een gevoelige vertolking. Brel heeft zelf het relatief dichterlijke gehalte van het chanson beklemtoond: "Chansonniers is mense wat in hul lewens tien minute lank Rimbaud wil wees, en hulle na die tien minute vlytig op die chanson toelê."

In het Brel-vertaalproject heeft Naòmi Morgan de letterlijke vertaling gemaakt en deze voorzien van verklarende aantekeningen over cultuureigen items. Op basis hiervan heeft Bernard Odendaal vervolgens de Afrikaanse liedteksten geschreven. Hij omschrijft dit als de omdichting. Tenslotte heeft Herman van den Berg de zang-uitvoerbaarheid kritisch bekeken en de muzikaliteit verbeterd.

Brel getuigt sterk van wat taaltheoretici omschrijven als verikoniseringsdrift, zo kenmerkend voor poëtisch taalgebruik. Het gaat hier om de demonstratieve, sterker geloofbaarmakende wijze waarop creatieve bouwstenen (o.a. treffende beelden, dramatische effecten, meeslepende toonaarden en hechte klankverbindingen) worden benut om meer overeenstemming te bereiken met de semantische aspecten van de tekst. Over het werk van Brel zei Édith Piaf ooit dat iedere zin die hij zingt de luisteraar een stomp in zijn maag geeft.   

Bernard Odendaal krijgt van Brels "Le plat pays" maar niet genoeg, wat ook wil zeggen dat het chanson zijn geheimen nooit helemaal heeft prijsgegeven. Nu bij het voorbereiden van zijn lezing, tien jaar na voltooiing van de oorspronkelijke vertaling, heeft hij er zijn scalpel opnieuw ingezet. Omdat in de Franse brontekst ingewikkelde herhalingsstructuren worden gebruikt maar geen enkel  leesteken voorkomt, is nu pas duidelijk geworden dat het vlakke land zelf vashou, begeer, kraak en sing. Het vlakke land dat via de natuurelementen blijft vasthouden aan zichzelf. Het vlakke land dat zijn eigen eigendom alleen nog maar kan begeren, alleen maar dat, niets meer. Het vlakke land dat zijn greep op zichzelf verliest, want het begint te kraken. Het vlakke land dat na ontdaan te zijn van alle eigendom, zijn vreugde alleen maar kan uitzingen.

Bernard Odendaal, ATKV-Skryfskool, Noordwes Universiteit, graaft diep in het chansonœuvre van Jacques Brel en in het creatief vertalen van het Frans naar het Afrikaans, soms langs de omweg van het Nederlands.

Hoe veeleisend vertaalwerk wel is en waar precies de vrijheidsgraden van de vertalers liggen, blijkt uit de vraag die Daniel Hugo stelt aan Bernard Odendaal. In de Afrikaanse vertaling van "Le plat pays" komt de term dwerge voor: Die lug so laag gepak dat mense dwerge raak. Brel gebruikt die term niet. Blijkbaar is de term binnengeslopen in de vertaling langs de omweg van de Nederlandse vertaling door Ernst van Altena. Het is verrassend hoe spitsvondig er kan worden omgesprongen met vertalingen naar verschillende talen en hoe die elkaar kunnen bevruchten in een queeste naar de meest loepzuivere, expressieve uitkomst.

In Het Pand, een godshuis en Dominicanenklooster uit de 13e eeuw, luisteren Brel-fans naar de fijne uiteenzetting van Bernard Odendaal. In de zaal priemt de zon door de ruiten en dringt soms hoefgeluid binnen. De hele sfeer doet mijmeren over de idyllische maar ook ruwe buitenkant van het eeuwenoude gebouw. De ruimte wordt er volledig opgevuld door Bernard Odendaals betoog, dat "My lae land" opnieuw tot leven wekt. 

Het is onwaarschijnlijk hoe subtiel Jacques Brel in 1962 de mogelijke relaties tot zijn vlakke land onderscheidde en hoe subtiel Bernard Odendaal en Naòmi Morgan daar poëtisch welluidende equivalenten voor vonden in het Afrikaans, equivalenten die zelfs een licht kunnen werpen op het hevige debat over de herverdeling van de grondeigendom dat nu volop in Zuid-Afrika woedt.

In Vlaanderen brengt nu de gelauwerde Brel-vertolker Filip Jordens een ultiem eerbetoon aan de uiterst begenadigde chansonnier, componist en woordkunstenaar, aan de hand van een groots opgezet multimediaal spektakel met een symfonisch-orkest.

Aanrader:

Prachtig Nederlandstalig boek met heel veel duiding over de zanger en zijn tijd: Janny Nijhof, Vic van de Reijt, red., Jacques Brel. Ne me quitte pas. Laat me niet alleen. Amsterdam, Nijgh & Van Ditmar, 2004. Met vertalingen van Ernst van Altena, Benno Barnard, Geert van Istendael, Koen Stassijns e.a., 368 blz.

Tekst: Herman Meulemans

Foto Jacques Brel (1961): Claude Poirier/Roger-Viollet – met dank aan Catherine Gachet

Foto’s Herman van den Berg alleen (2007) en samen met Naòmi Morgan en Bernard Odendaal (2011): persoonlijk archief

Overige foto’s (2018): Herman Meulemans

Lees ook op Voertaal

Geanimeerd 5e Colloquium voor het Afrikaans in Gent

  • 0

Reageer

Jou e-posadres sal nie gepubliseer word nie. Kommentaar is onderhewig aan moderering.


 

Top