Hierdie artikel is eenvoudig ’n optekening van Njabulo Ndebele se sienings oor die aard van protesfiksie. Protesfiksie is ’n versameling literêre werke wat deur skrywers soos Miriam Tlali, Mothubi Mutloatse en Sipho Sepamla geproduseer is. In die 1960’s, 1970’s en 1980’s het hierdie skrywers literêre werke geproduseer wat, na Ndebele se mening, literêre konvensies geïgnoreer het en die Suid-Afrikaanse realiteit as gevolg van die aard van hierdie werke tot blote oppervlaksimbole gereduseer het. Ndebele voer aan dat protesfiksie se uitbeelding van sommige menslike aspekte in die samelewing joernalistiek van aard is en fundamentele samelewingskwessies tot die gebruik van slagspreuke en blote dokumentasie reduseer. Hy noem hierdie skryftendens “die projeksie van die skouspelagtige”. Volgens Ndebele beperk hierdie vorm van skryf die relevansie van die literêre werke wat geproduseer word tot ’n spesifieke era, naamlik die era waarin dit geproduseer is. Hy voer aan dat hierdie werke nie bo die beperking van die tydperk uitstyg nie, aangesien dit nie as ware kuns beskou kan word nie.
Hierdie artikel neem nie deel aan die debat oor die kwessie of Ndebele se kritiek oor protesfiksie meriete het al dan nie – dit evalueer slegs die konsep van hierdie “skouspelagtige” in die hoop dat dit die debat oor protesfiksie lewend sal hou. Die rede hiervoor is dat ek soveel omstandighede by swart mense waarneem wat vandag nog steeds dieselfde is as tydens die apartheidsera, en gevolglik begin sommige swart skrywers werk produseer waarvan die aard/vorm met werke van protesfiksie ooreenstem. Ek besef dat die politieke situasie verander het, maar ’n groot deel van wat protesfiksie weerspieël, is steeds dieselfde: armoede, agteruitgang, ontmensliking, ekonomiese onderdrukking, minderwaardige onderwys, polisiebrutaliteit, ensovoorts.
In die meeste van sy kritiese skryfstukke propageer Ndebele die siening dat Suid-Afrikaanse skrywers aanhou skryf oor die politieke omgewing en toestande waarin hulle hulle bevind, en dat hulle hulle dus skuldig maak daaraan om bloot “politieke stellings” te maak in plaas daarvan om ’n artistieke perspektief in hul skryfwerk te bevorder. Hy beweer dat hulle sodoende die artistieke waarde van letterkunde in sy mees omvattende vorm verontagsaam.
Ndebele beskou sommige swart Suid-Afrikaanse skryfwerk as blote dokumentasie of as ’n soort joernalistiese verslaggewing, want die uitbeelding van konvensionele vorme van onderdrukking en die skreiende kontraste tussen die onderdrukker en die onderdrukte oorheers die inhoud op so ’n manier dat die leser gestereotipeer word tydens die lees van die teks. Hy beweer dat hierdie soort skryfwerk openlik gemoeid is met wat gesien kan word en dat denke ondergeskik is aan die visuele. Ndebele gaan voort deur hierdie tipe skryfwerk werk te noem wat behep is met die skouspelagtige. In ‘n referaat getiteld “The Rediscovery of the Ordinary: Some New Writings in South Africa” ontwikkel hy ’n gedetailleerde argument oor die konsep van die skouspelagtige en som hy die kenmerke daarvan in hierdie konteks op:
Die skouspelagtige dokumente: dit beskuldig volkome; dit is demonstratief – kies uiterlikheid bo innerlikheid; dit vestig die groter kwessies van die samelewing in ons gedagtes terwyl die detail uitgewis word; dit wakker identifikasie aan deur herkenning en gevoel eerder as deur waarneming en analitiese denke; dit vereis emosie eerder as oortuiging; dit vestig ‘n reuse-sin van teenwoordigheid sonder om intieme kennis aan te bied; dit bevestig sonder om noodwendig ’n uitdaging te bied. Dit is die letterkunde van die ontmagtigdes wat die sleutelfaktor verantwoordelik vir hul ontmagtiging uitwys. Niks meer as dít kan van hulle verwag word nie. (Ndebele 1991:46)
Voordat ek Ndebele se konsep van die skouspelagtige in meer besonderhede bespreek, wil ek effens afwyk en probeer naspoor wat die oorsprong van sy huidige kritiese oriëntasie is. Ek moet ook daarop wys dat sekere parallelle wat ek trek tussen sy kritiese besprekings en dié van ander, dalk toevallig kan wees. Maar soos die ou spreekwoord lui, daar is geen huis sonder fondament nie; Ndebele moes tog sy kritiese persepsies ontwikkel het deur by ander bestaande kritici aansluiting te vind.
Wat die kwessie van die skouspelagtige betref, word die term egter nie as sodanig gebruik nie. Sommige skrywers het ’n amper obsessiewe neiging om hul persoonlike sentimente te laat weerklank vind in hul werk. Ngara, ‘n Zimbabwiese kritikus, haal Engels wyd aan wanneer hy hierdie skrywers veroordeel. In ’n brief aan Minna Kantsky verklaar Engels (1987:10) dat die sosialistiese romanskrywer nie sy ideologiese posisie openlik hoef te verklaar nie, en dat hy nie ’n oplossing hoef te bied vir die probleme van sy tyd nie. Al wat die sosialistiese skrywer hoef te doen is om die optimisme van die bourgeoisie te laat wankel en twyfel by hulle te saai oor die eksterne waarheid van hul aannames.
Dit is presies die punt wat Ndebele maak; hy verwoord dit net anders. Ndebele se probleem met swart Suid-Afrikaanse skrywers is dat hulle hul karakters en situasies op ’n skouspelagtige manier uitbeeld en baie min oorlaat aan die leser se verbeelding. Na sy mening projekteer hulle ook hul persoonlike gevoelens in hul letterkundige werke. Engels (1987:10) keur dit as volg af: “Hoe meer die opinies van die skrywer verberg bly, hoe beter vir die kunswerk.”
Ngara beklemtoon hierdie punt deur Engels verder aan te haal in ’n brief wat hy oor sy opmerkings oor Minna Kantsky se The Old Ones and the New geskryf het. Hy het geskryf (1897:1):
Jy het duidelik die begeerte ervaar om ’n openbare standpunt in te neem in jou boek, om voor die hele wêreld oor jou oortuigings te getuig. Dit is nou gedoen; dit is ’n stadium waardeur jy is en wat jy nie in hierdie vorm hoef te herhaal nie. (Vertaal)
Die afleiding moenie gemaak word dat Engels, of Ndebele, gekant is teen “partydigheid in letterkunde” nie. Inteendeel, hulle al twee voel sterk dat kuns ’n spesifieke ideologie behoort te onderskryf en ’n medium daarvoor behoort te wees, aangesien dit noodwendig te make het met die mens en sy ervarings. Al twee is gekant teen die metode wat die skrywers wat hul saak so onomwonde in hul romans projekteer, gebruik, en in hul haas om dit te doen sien hulle ’n noodsaaklike voorvereiste van estetiese kuns oor die hoof: die aanbieding van kuns op ’n komplekse manier wat die wye verskeidenheid van die mens se ervarings uitbeeld eerder as ’n literêre kunsvorm wat fokus op ’n spesifieke ervaring van die mens.
Nadat sy haar mening oor die aard van die roman beredeneer het, spel Brenda Cooper (1992:180) die volgende op beslissende wyse uit:
Uitmuntende fiksie is beide progressief (in soverre dit die oorheersende imperialis, rassis en patriargale kultuur opponeer) en ook kompleks, aangesien dit opponeer met ’n bewustheid van die vele dimensies van lewe en dood. Dit doen hierdie dinge met ’n wete dat niks maklik oorwin word sonder ’n prys nie.(Vertaal)
Ndebele spoor skouspelagtige uitbeeldings op in die swart Suid-Afrikaanse letterkunde, naamlik in die vroeëre werke van La Guma en Dlomo. Hy skryf hierdie soort skryfwerk toe aan die sigbare sosiale aard van die lewe in Suid-Afrika. Hy noem dit in ’n artikel getiteld: “Rediscovery of the Ordinary” (1991:37), waar hy skryf:
Die geskiedenis van swart Suid-Afrikaanse letterkunde was grootliks die geskiedenis van die uitbeelding van die skouspelagtige. Dit blyk dat die sigbare simbole van die grootliks onderdrukte Suid-Afrikaanse sosiale struktuur oor die jare die ontwikkeling van ’n hoogs dramatiese, hoogs demonstratiewe vorm van literêre uitbeelding aangewakker het.(Vertaal)
Verder kom hy in hierdie verband tot die gevolgtrekking dat “dit dus gesê kan word dat die mees opsigtelike kenmerk van Suid-Afrikaanse onderdrukking sy onbeskaamde vertoon van openlikheid is” (1991:37) (vertaal). Ndebele begryp duidelik waarom Suid-Afrikaanse skrywers op die saak-stellende manier skryf; hy skryf dit toe aan die Suid-Afrikaanse sosiale struktuur. Hy is egter gekant teen hierdie vorm van literêre uitbeelding – hy waarsku dat dit daartoe neig om die skrywer en sy literêre skepping vas te vang in ’n herhalende siklus wat geen ruimte laat vir kreatiewe ontwikkeling en artistieke emansipasie nie. Ndebele (1991:39) noem ook in sy evaluasie van die geskiedenis van die skouspelagtige uitbeelding die volgende:
Die stories van RRR Dlomo word byvoorbeeld gekenmerk deur die kompaktheid van die storielyn, klem op die noodsaaklikste aspekte van die plot, die oorheersing van dialoog, en skielike, amper onverwagse skokkende slotte, alles die bestanddele van dramatiese skryfwerk. Dlomo is slegs geïnteresseerd in die eksterne, ooglopende tekens van individuele of sosiale gedrag […] Hy wend min pogings aan om dieper te delf in die kompleksiteite van motief of die sosiale proses. Mense en situasies is óf baie goed óf baie sleg.(Vertaal)
Dlomo se skryfwerk, soos die werke wat hy tans kritiseer, is ’n voorbeeld van “die skouspel van oormatigheid”. In dieselfde artikel tref Ndebele ’n skerp kontras tussen die skrywers wat hy kritiseer en Joel Matlou. Hy gebruik Matlou se verhaal “Man against Himself” as die duidelike antitese van die skouspel, want dit het ’n sin vir die gewone. Dit is ’n tipiese verhaal van ’n man wat by ’n myn werk soek en op ’n tipies Suid-Afrikaanse manier lyding en vernedering ervaar, maar, volgens Ndebele, “ten spyte van die vernederende uitbuiting uit hierdie ervaring verrys met ’n gevoel van oorwinning”. Ndebele (1991:51) haal sy opmerkings aan wanneer hy sy karige loon ontvang:
“The money was ninety-six rand. It was for my own work. I risked my life and reason for it.” And as he is leaving the money, returning home, his money in his pocket, he thinks: I just thrust it [the money] into my empty pocket and walked out of the main gate towards the bush to free myself. That time was not endless but everlasting. The earth was once supposed to be flat. Well, so it is from Hlati to Northam. That fact does not prevent science from proving that the earth as a whole is spherical and much more extensive than the hemisphere we know.
Ndebele gaan voort deur te verduidelik dat die belangrikheid van die verhaal daarin geleë is dat die skrywer ons ’n eerlike weergawe van die subjektiewe ervarings van sy karakter gee. Hier is geen onverdiende heldeverering nie; in plaas daarvan is dit “die onbesonge heroïsme van die gewone mens” (1991:53) (vertaal). Ndebele benadruk dat dit hier duidelik is dat Matlou nie gemoeid is met of ingestel is op blote oppervlakkige uitbeelding nie.
Soos reeds aangetoon, is Ndebele hoofsaaklik bekommerd oor die vorm wat protesfiksie aanneem, naamlik die beheptheid daarvan met wat hy noem “meganiese oppervlakkige uitbeelding”. Hierdie bewering word ook gemaak na aanleiding van sy standpunt dat protesfiksie altyd oor die skrywer se obsessiewe fassinasie met sy onmiddellike politieke situasie gaan – wat in die meeste gevalle ’n slegte situasie is – en die skrywer het ’n onvermoë om sy werk aan te pas tot ’n waardeerbare estetiese literêre vorm en neig dikwels tot beskuldigings en die aanbieding van “bewyse” van sy politieke toestand.
Ndebele redeneer ook dat aangesien protesfiksie oor die algemeen ’n uitbeelding is van bitterheid in ’n stedelike milieu, dit neig om slegs ’n sterk politieke stelling te propageer of, eenvoudig gestel, probeer om simpatie by die wit persoon te ontlok. Dit word gedoen deur laasgenoemde se aandag te vestig op die lot van die swart persoon soos uitgebeeld in die roman. Dit word alles gedoen met die hoop dat die wit persoon oor hom-/haarself sal nadink en sy/haar bose gedrag sal verander. Ndebele wys daarop dat dit ’n nuttelose oefening is wat noodwendig onvoorsiene gevolge sal hê.
Deur die voorbedagtheid van die skouspel te verwerp, blyk Ndebele se werklike kritiek teen protesskrywers te wees dit wat hy sien as hul verontagsaming van “storievertelling” as die basis van kreatiwiteit in hul werk. Na sy mening moet dié tradisie een wees van kuns gewortel in die “geskiedenis van storievertelling”. Hy maak hierdie bewering deur Walter Benjamin(1984:10) in “Turkish Tales” aan te haal, wat waargeneem het dat:
Ervarings wat van persoon tot persoon oorgedra word, is die bron waaruit alle storievertellers put. En onder hulle wat die stories geskryf het, is die uitmuntende vertellers diegene wie se vertolkings die minste afwyk van die segswyse van die vele naamlose storievertellers. (Vertaal)
Ndebele staan nie alleen in sy waarneming dat swart Suid-Afrikaanse fiksie deurspek is met die skouspelagtigheid van die daaglikse Suid-Afrikaanse bestaan nie, en dat skrywers eerder stories behoort te vertel as om hulle waarnemings bloot te dokumenteer. Michael Vaughan stem heeltemal saam met hierdie standpunt van Ndebele en skryf in ’n artikel getiteld “The writer as a Storyteller” (1988:24):
Die skrywer as storieverteller [...] is presies daardie skrywer wat die kreatiwiteit van mense as “skeppers van kultuur” erken. Die skrywer kan slegs slaag as ’n storieverteller wat ’n toegewyde en geldige verhouding met populêre gelowe en gebruike aanknoop. So ’n skrywer kan poog om veranderinge teweeg te bring in hierdie populêre toestande, maar slegs op grond van ’n verbeeldingryke begrip daarvan. (Vertaal)
Vaughan beklemtoon hierdie standpunt in ’n artikel getiteld “Storytelling in Politics and Fiction”. Hy beweer die volgende met betrekking tot protesskrywers(1990:187):
In plaas daarvan, met die oog daarop om hul stories toe te rus met die gewenste kritiese aard, neem hulle hulle toevlug tot ’n slagspreukagtige, joernalistieke eerder as ’n storievertellende trant en lewer hulle aan die leser “bewyse” van die wreedheid van Apartheid eerder as om ’n storie te skep wat die leser tot nadenke stem. (Vertaal)
In hierdie geval beskou Vaughan, net soos Ndebele, skouspelagtige werke duidelik as die direkte teenoorgestelde van storievertelling, met ’n totale afwesigheid van die storievertellende trant. Die skouspelagtige word onnodig en die alledaagse se verweefdheid in die storievertellende trant skep uitmuntende literêre kuns. Ndebele wil duidelik die skep van ’n literêre vorm in swart Suid-Afrikaanse skryfwerk sien wat ’n weerspieëling van die algehele toestand van die swart persoon is – nie slegs eendimensionele weergawes daarvan nie.
Verwysings
Cooper, B. 1992. To Lay These Secrets Open: Evaluating African Literature. Kaapstad: David Phillip.
Ndebele, N. 1991. Rediscovery of the Ordinary: Essays on South African Literature and Culture. Johannesburg: COSAW.
Ndebele, N. 1984. Turkish Tales and Some Thoughts on South African Fiction. Staffrider, Vol 6, No 1.
Ngara, E. 1987. Art and Ideology in the African Novel. Londen: Heinemann.
Vaughan, M. 1988. The Writer as Storyteller? Referaat by African Studies-seminaar, Maart 1988.