Litnet

Die eed van Hippokrates word wyd geag as die eerste geskrewe kode van professionele gedrag. Ek het die eed afgelê en ag dit my verpligting om dit na te speur – om terug te spoor tot die ontstaan van algemeen aanvaarbare gedrag.

Thy fault will be expelled. Thy guilt will be wiped out by the weighing of the scales on the day of reckoning.

 ‘n Ou Testamentiese profeet oor die oordeelsdag?

I made the four winds that every man might breathe thereof like his fellow in his time. I made the great inundation that the poor may have rights like nobles. I made every man like his fellow. I did not command that they do evil. It was their hearts which violated what I said.

Is dit uit Prediker?

Nee, beide verordeninge is uit die Coffin Texts van die Middel-Koninkryk van Egipte (2200-1800 VC), vyfhonderd jaar voor Moses. Dié hiërogliewe is aangebring op die doodskiste van edelmanne en getuig van sofistikasie, intellektuele inhoud, prosa en poësie hoog verhewe bo dié van die Pyramid Texts. Dit is vergelykbaar met die beste in die Bybel, Koran en Torah. Die ontsyfering was die lewenstaak van de Buck en na hom Bruinsma (beide Belge), van die Oriental Institute in Chicago — die direkteur en stigter waarvan, die egiptioloog en humanis James Henry Breasted was. Die finansi?le borg was John D Rockefeller. Vanwe? sy godsdienstige agtergrond vind baie dit steurend dat Breasted as die rolmodel van Indiana Jones voorgehou word. Die Coffin Texts verteenwoordig die oudste geskrewe samevatting van etiek.

Hammoerabi, die 6de koning van Bibili (Babilon) –1792 tot 1750 VC – was verantwoordelik vir die eerste geskrewe stel wette. Die 282 wette in Akkadiën,die taal van Babilon, was aangebring op 12 tablette wat ingemessel is in ‘n klipmonument, ongeveer twee en ‘n half meter hoog. Dit was opgerig in die openbaar vir almal om te sien. Analfabete was nie daarvan vrygestel nie. Die wette was eksplisiet, die straf swaar en onverbiddelik, en dit het dikwels tot die dood van die veroordeelde gelei.

In Griekeland van ouds het mitologie floreer — miskien nie meer as in ander streke nie maar dit is wyer opgeteken. Daar was ‘n magdom van gode en godinne, sommige steeds welbekend, maar waarskynlik was die alledaagse Griek banger vir die dogters van Zeus, die lotsbepalers of Moirae Selfs die (ordinêre) gode het die formidabele oujongnooiens gevrees! Hulle was Clotho, wat die draad van die lewe gespin het.

Lachesis, wat die draad van die lewe gemeet het, en Atropos, wat die draad van die lewe geknip het. Een oorlog en twee individue was grootliks verantwoordelik vir die verbreking van die wurggreep van mitologie op die bevolking — die Peloponnesiëse oorlog (431- 404 VC) — waarin die Atheense ryk teen die Peloponnesiëse liga, onder leiding van Sparta, die onderspit gedelf het en die geskiedskrywers Herodotusen Thucydides Cicero het Herodotus as “die vader van geskiedenis” geag terwyl Thucydides erkenning gekry het as “die vader van wetenskaplike geskiedskrywing” — die verskil was dat Herodotussy feite met fabel gekleur het terwyl Thuccydides streng standaarde gehandhaaf het met die insameling sowel as die verwerking van feite. Die omgewing is geskep waarin “antieke morele teorie” floreer het. Etiek, soos ons dit ken, het hieruit gespruit.

Die Goue Era het aangebreek en as dit weergee kan word deur die mees aanvaarde geboortedatums van die hoofrolspelers te neem beslaan dit ‘n nou band van ongeveer 280 jaar in die verloop van 4000 jaar — vanaf 563 tot 279 VC Die reikwydte van dié kern het ver oor die grense van die Oikumene (bewoonde wêreld), soos Herodotus dit in 450VC gekarteer het, gestrek — vir seker was daar ander, ook in ander streke en kontinente, van wie bydraes nie aangeteken is nie of verlore gegaan het.

Confucius se geboorte te Qufu, gele? in noord-oos China word — ietwat verstommend — aangegee as presies tot die dag van 28 September 551 VC Hy is in eenvoud gebore en in armoede getoë nadat sy vader, ‘n bekende kryger dood is toe hy drie jaar oud was en sy moeder gedwing is om ‘n bywyf te word.

Confucius het eerlikheid bo etiek gestel. Sy etiese leringe soos dit uitgespel word in Li is baseer op drie konsepsuele aspekte van die lewe naamlik Seremonie, soos offerande aan voorvaders en goddelikes Sosiale en Politieke instellings, en die Etiket van alledaagse gedrag.

Sy konsep van Omgangs Etiek (Relational Ethics) is veral interessant: Wat jy aan ander mense verskuldig is, is omgekeerd eweredig aan jou afstand van hulle.

Jy skuld jou ouers baie.
Jy skuld jou familielede min.
Jy skuld vreemdelinge niks — aangesien dit onmoontlik is om die hele wêreld eweveel en voortdurend lief te hê.

Die bekendste beginsel van Confucius is die Goue re?l: Moet nie aan ander doen wat jy nie aan jouself gedoen wil hê nie.

Toe ‘n leerling, Zi Gong, aan hom vra: “Meester, is daar een woord wat my deur die lewe kan lei?” antwoord hy “Wat van shu (resiprositeit)?" Moet nooit op ander afdwing wat jy nie vir jouself sal kies nie”— dit staan bekend as Confucius se Silwer re?l.

Die Goue re?l (Etiek van Resiprositeit) is argumentshalwe die mees essensi?le basis van menseregte. Die term, Goue re?l, het gedurende die 1670’s ontstaan maar die begrip is reeds aangeteken in 2025 VC met die storie van Khun-anap en sy donkie (The eloquent peasant). Dit reflekteer Maat, die antieke egiptiese personifikasie van die waarheid en geregtigheid. Dit verskyn ook in die wette van Hammoerabiwaar dit egter hopeloos oordonder word deur die konsep van vergelding — ‘n oog vir ‘n oog en ‘n tand vir ‘n tand.

Die Goue re?l is wydverspreid in die godsdienste van die wêreld en deur humaniste op geneem maar George Bernard Shaw het ‘n ander mening gehuldig: “Do not do unto others as you would that they should do unto you. Their tastes may not be the same.”

Siddh?rtha Gautama Buddha, die Verligte Een (The Enlightened One) of te wel Boeddha, is in Lumbini, in die hedendaagse Nepal, gebore en het ook nirvana daar betree. So seker as wat Confucius se geboortedatum aangegee word so onseker is Boeddha s’n.

Die Oxford History of India (Smith 1915) en die Cambridge History of India (Rapson 1922)  kom egter ooreen dat Boeddha waarskynlik van 563 – 483 VC gelewe het. Indien dit die geval is was Boeddha ‘n skrale 12 jaar ouer as wat Confucius was, en het vier jaar voor hom gesterf.

Anders as met Confucius is Boeddha in rykdom gebore — sy pa was ‘n koning en hy ‘n prins. Antieke confucianisme was ryk aan seremonie terwyl antieke boeddhisme ryk aan geloftes was. In boeddhisme is pligte, houdings en gedrag noukeurig omskryf. Boeddha en sy monnike het vier maande van elke jaar bestee om sy leringe te bespreek en te repeteer.

Die basis van boeddistiese etiek vir leke is Die Vyf Geloftes (The Five Precepts of pañca-s?l?ni)

• Ek sal nie dood maak nie
• Ek sal nie steel nie
• Ek sal my nie seksueel wangedra nie
• Ek sal nie leuens vertel nie
• Ek sal geen bedwelmende middels neem nie

Die aanvangsgebod in die Edele Agtvoudige Weg is: geen besering of geweld teenoor alle lewende wesens - vanaf die laagste insek tot die mens.

Bo alles is Die Vier Houdings (Attitudes) wat die Onmeetbares genoem word

• Liefderykheid en Vriendelikheid
• Medelye
• Simpatieke Vreugde
• Kalmte

Dit word algemeen aanvaar dat geen beeldgelykenis van Boeddha gemaak is tot 400 tot 600 jaar na sy dood nie — die uitsondering is ‘n roos-sandelhout beeld in Seiryouji tempel in Kyoto, Japan, wat volgens oorlewering, kort na sy dood in opdrag van ‘n Indiese koning gemaak is, en met ‘n ompad deur China in 987 NC in Japan beland het. Die bekende beeld van Boeddha het in die “verbeeldingswêreld van sy volgelinge met die verloop van tyd ontwikkel”.

Die Brahim Sonandanda beskryf hom as “handsome, good-looking, and pleasing on the eye, with a most beautiful complexion. He has a godlike form and countenance.”

 Die “32 signs of the great man” is ook aan hom gekoppel.

In antieke Griekeland het pre-sokratiese filosofie ontwikkel met die koms van die "physiologoi". Hulle was gemoeid met die essensie van dinge; vanwaar kom ‘dinge?’; van wat is alles geskep?; hoe kan die veelvuldigheid van ‘dinge’ wat in die natuur voor kom verklaar word? Hoe kan die natuur matematies verklaar word?

Hulle het die kritiese ontleding van teorië bevorder en die mitiese verklaring, wat op blinde geloof alleen berus het, verwerp. In dié atmosfeer van verandering het die sofiste verskyn — dikwels gehawendes hoofsaaklik vanuit klein Asië. Hulle het die seuns van Atheners onderrig, hoofsaaklik in retoriek en sprekervaardighede — om hulle voor te berei vir ‘n politieke loopbaan. Hulle het die strate bewandel met hul leerlinge om hulle en agterna — natuurlik teen ‘n fooi.

Uit hul geledere het Sokrates verskyn, “bes moontlik die grootste Athener wat ooit geleef het”.  Teoretici het veelvuldige menings van oraloor versamel. Hulle het dit gesif om konsensus te bereik. Dit is omskryf onder die hoofde van Deug [Virtue of Arete (Gk)], Vreugdevolheid [ Happiness of Eudaimonia (Gk)], en Siel.

Verskillende verklarings van woorde het probleme geskep. Byvoorbeeld arete kon ook uitnemendheid (excellence) beteken Meno, ‘n karakter deur Plato geskep, het ‘n belangrike gedagtegang van sy tyd as volg verwoord: “Excellence for a man is managing the business of the city so that he benefits his friends, harms his enemies and comes to no harm himself.”

Hy is dus “contemptuous of moral virtues. He is cruel, arbitrary, greedy and ravenous of appetite” — dinge het maar min verander!

Die meeste van die antieke filosowe het gevoel dat menslike uitnemenheid gebaseer moet word op ‘moed’ en ‘matigheid’. Die uitnemende mens moet regverdig wees Hulle het deug aan geluksaligheid gekoppel. Geluksaligheid is die ware doel of uiteinde van die mens se lewe. Deug is ‘n gawe van die siel en dit voorsien nie fisiese aantreklikheid, gesondheid, voorspoed of rykdom nie. 

Plato het geglo dat die siel onsterflik is en dat deug ‘n ‘goeie’ is wat die dood oorbrug — maar sy argument van deug as ‘n psigologiese ‘goeie’ is nie afhanklik van die onsterlikheid van die siel nie. Baie glo dat om ‘n streflike lewe te lei met die psigologiese ‘goeie’ van deug in sigelf geluksaligheid is.

(Ignatius) Naas Viljoen