Litnet

Oorspronklik bedoel as kommentaar op Jan Rap se kommentaar onderaan sy brief van 25 deser.

Beste Jan

Ek kan jou verseker, elke woord wat jy skryf word met ʼn fynkam bygekom, en ek verstaan Afrikaans, selfs beter as Engels. Verder het ek deeglike opleiding gehad om taal in al sy nuanses te verstaan en ondersoek in te stel wat taal op ʼn gegewe oomblik doen. Ek weet waarom jy bv skryf soos jy skryf. Ek merk bv ʼn effense verleentheid by jou wanneer jy my antwoord op jou skrywe lees, en dan verdoesel jy dit deur my van onbekwaamheid te beskuldig.
Jou skrywe is ʼn bewys dat jy nie die vaagste benul het wat met Kaaps bedoel word nie. Jy dink dis ʼn variant van Afrikaans met ʼn “gebrek van die infinitief na modale hulpwerkwoorde) wat deurspek is met Engelse woorde (en op ʼn lukrake wyse)” (wat dit ook al mag beteken).

Kom ek verduidelik vir jou wat Kaaps is en wat Afrikaans is, sonder om jou te veel te vermoei met geskiedenis.
Toe Jan van Riebeeck in 1652 aan die Kaap geland het om ʼn verversingspos te stig, het hulle nog Nederlands gepraat. Mettertyd het variasies van die taal ingetree sodat dit bekend gestaan het as Kaaps-Hollands en later ook net Kaaps. Changuion praat ook van “de Kaapsche uitspraak” in die grammatika wat hy vir hierdie Kaapse taal geskryf het. (De Nederduitsche Taal in Zuid-Afrika Hersteldt, 1844), Lichtenstein noem dit “Bastaard-Hollandsch”, en Swaving weer, “Boeren-Kaapsch”.

Daar is verskeie redes waarom die taal so begin verander het, soos bv die invloed van tale soos die Slawetaal, Maleis-Portugees, en die inheemse tale. Die hoofoorsaak vir hierdie taalverandering lê egter by die gebrek aan skole waar kinders behoorlik in die Nederlandse taal onderrig kon word.

Mettertyd het uit hierdie Kaapse taal ʼn nuwe taal ontstaan. Mense het taalbewus geraak. (Ik ben een Afrikander.) Hulle het begin skryf in hulle taal. Dink maar aan De la Caille, Sparrman, Thunberg, Le Vaillant en andere wat geskryf het oor plek-, plant-, en diername. Wikar het reisverhale geskryf en dan, iets soos “Lied ter ere van die Swellendamse helden” wat ʼn voorloper is van doelbewuste geskrewe Afrikaans.

Hierdie Afrikaans het mettertyd ʼn veredeling ondergaan, is doelbewus bestudeer en as vak onderrig in skole. Met die oorname van die Kaap deur Engeland in 1795 en 1804, deur die Engelse oorlog tot vandag toe, het Engels ʼn groot gevaar ingehou vir die bestaan van Afrikaans. Alles sou nog mooi verloop het, maar telkens is pogings aangewend om die Kaap en later, die twee boererepublieke te verengels. Dit sou ook beteken dat Afrikaans vernietig moes word. ʼn Taalstryd soos min het ontstaan, en uiteindelik het Afrikaans geseëvier toe dit as amptelike taal naas Engels, verklaar is. Dit was egter nog maar die begin van ʼn nuwe vrees: Afrikaans, wat nog maar sy kinderskoene aan het, sal deur ʼn magtige taal soos Engels verswelg word. Taalkundiges, geleerdes en taalsuiweraars het naarstiglik ingespring om te probeer red. Alle Engelse invloed moet sover moontlik beveg word. Engelse woorde en idiome mag nie sommer netso gebruik word nie. As ʼn nuutskepping deur bestaande woordmateriaal nie gemaak kan word nie, moet dit vertaal word. As dit netso gebruik moet word omdat daar nie so ʼn woord in Afrikaans is nie, moet dit verafrikaans word. Onderwysers moet spesiaal aandag gee aan die uitroei van anglisismes. Kreatiewe skryfwerk van leerlinge word bekrap met rooi ink dat dit ʼn naarheid is. Mettertyd bloei die poësie en prosa, en so het Afrikaans die taal geword waarvoor ons so lief is.

Intussen het die taal, kom ons noem dit maar die ouboet van Afrikaans, nl Kaaps, se ontwikkeling heel anders verloop. Dit het nie dieselfde veredeling as Afrikaans ondergaan nie. Geskrifte in Kaaps van so ver terug as 1700 is wel ontdek, maar niks om oor huis toe te skryf nie. Dit het wel aan die ou Nederlandse kultuur vasgekleef, meer as Afrikaans, in bv liedere, moppies, ens, maar het nooit ʼn onderrigtaal of skoolvak geword nie. Engels was nooit so ʼn groot gevaar vir Kaaps as vir Afrikaans nie en daarom is Engelse invloed nooit teengestaan nie. Daarom bestaan ʼn taamlike groot gedeelte van Kaaps se woordeskat uit Engelse woorde netso oorgeneem.

(Ek wil net hier so tussen hakies byvoeg: dis ʼn jammerte dat kinders wie se moedertaal Kaaps is, nie deur middel van Kaaps onderrig word nie. Dit is tog bewys dat moedertaalonderrig die beste vir ʼn kind is, en wanneer hulle op skool kom, word hulle deur ʼn vreemde taal onderrig. Dis ʼn groot agterstand wat hulle moet inhaal, maar gelukkig is Afrikaans nie so heeltemal vreemd nie, en kinders het ʼn groter vermoë om ʼn taal aan te leer as grootmense.)

Kaaps het natuurlik sy eie woordeskat en taal-idioom wat groot ooreenkoms toon met Afrikaans. Heelwat daarvan het natuurlik verlore geraak vir Afrikaans: gatiep, Imam(dominee), lambar (verloof), batja (bid), atjar (vrugteblatjang), en as jy ʼn goeie Moesliem is, gaan jy djannat toe. ʼn Oulike meisie is tog te ougat, en sy kan ook poenankies wees. In rugby moet die flyhalf oener die kaarte wees, anders verloor die Springbokke. Hulle is la-die-daa mense.

So, Jan Rap, waar kry djy darie kop?

Baing kirislam by die hys se kant,

Angus