Litnet

Ter aansluiting, deel ek ook graag hierdie verduideliking aangaande die onderwerp ...

http://www.opbouwonline.nl/artikel.php?id=14110

Katholiciteit en identiteit (1)

G. Janssen

Wij belijden met de apostolische geloofsbelijdenis de katholiciteit van de kerk: Ik geloof een heilige algemene christelijke kerk. In het Latijn is sprake van de heilige katholieke kerk. Dit woord 'katholiek' is in de Roomse vertaling van het credo bewaard gebleven en werd toegepast op het Roomse kerkelijk instituut. Geen wonder dat de Reformatoren van dit woord niet gecharmeerd waren. Luther vervangt het door 'christelijk' en Calvijn door 'universeel'. Onze vertaling van de twaalf artikelen heeft: algemeen en christelijk. Toch heeft het woord 'katholiek' zich langzamerhand 'weer burgerrecht verschaft ook in het protestantse spraakgebruik.

Bekend is de titel die Bavinck bijna honderd jaar geleden gaf aan zijn eerste rectorale oratie: De Katholiciteit van Christendom en Kerk, welke rede ruim 10 jaar geleden bij Kok opnieuw is uitgegeven, ingeleid door - de inmiddels gepromoveerde - Drs. G. Puchinger.

De eerste, kortere versie van het apostolisch symbool kende de toevoeging 'katholiek' nog niet.
Aanvankelijk werd alleen van de heilige kerk gesproken. Later kwam vermoedelijk vanuit het Oosten de toevoeging 'katholiek', die tenslotte op zijn laatst in de 6e eeuw burgerrecht heeft verkregen - zie dr. H. Berkhof: De katholiciteit van de kerk. Zij is, schrijft Bavinck, in het apostolisch symbool belijdenis geworden van de ganse Christenheid.

Dit moet zijn van de Westerse christenheid. En zo is zij ook ons vertrouwd geworden. Wij denken daarbij niet aan de Roomse kerk, maar aan de christelijke kerk als zodanig.
Maar dit 'vertrouwd geworden' houdt nog niet in dat we van dit 'katholiek' een scherp belijnde voorstelling hebben. We moeten trouwens zeggen dat de oorspronkelijke betekenis, die er aan werd gehecht, voor ons veelzins in het duister ligt.

Wellicht is het beter te zeggen dat die niet bij allen dezelfde was. Het woord stamt uit de Griekse taal en betekent: overeenkomstig het geheel.

Zo duidde het onder meer de kerk aan als geheelheid in onderscheiding van de plaatselijke kerken, de algeméne kerk, de kerk als eenheid over de gehele wereld gezien.

Dit is waarschijnlijk wel de eerste algemeen erkende betekenis van dit woord. Maar daar voegen zich dan toch andere betekenissen bij, "afhankelijk van wat men verstaat onder het 'holon', het 'geheel' waarop men de kerk betrokken acht". Dat kan o.m. zijn het geheel der Openbaring, der christelijke leer. Steeds echter is de leidende gedachte die van het geheel, van het algemeen. Daaraan verbindt zich direct de gedachte van de eenheid.

We vonden dat reeds in de oude christelijke kerk en zien het ook, om niet meer te noemen, zeer uitgesproken bij Calvijn. Die eenheid als leden van een en hetzelfde lichaam ziet hij gegeven in de verbondenheid der gelovigen met Christus, die het Hoofd van zijn kerk is. Hij laat dit allereerst slaan op de kerk, zoals zij bij God alleen bekend is, 'wier fundament zijn verborgen verkiezing is'. Maar toch zegt hij dat dit artikel van het geloof ook in zeker opzicht betrekking heeft op de 'uiterlijke kerk', zonder dat hij een logisch uitgebalanceerde systematiek geeft, die uiteraard ook onmogelijk is. In dit opzicht is onze Nederlandse Geloofsbelijdenis Calvijn nagevolgd in haar artikelen over de kerk. Daarin komt ook het wóórd katholiek voor: Wij geloven en belijden een enige katholieke of algemene Kerk, dewelke is een heilige vergadering van de ware Christ-gelovigen ...

Van dé ware Christ-gelovigen, d.i. van àlle ware Christ-gelovigen, zoals ook uit de Latijnse vertaling duidelijk blijkt. Hier wordt de kerk bedoeld zoals God haar kent, om met Calvijn te spreken, maar toch niet zo, dat we kunnen spreken van de onzichtbare kerk. Hier is sprake van de kerk zoals ze ook in het zichtbare treedt. Daarom kan van haar beleden worden dat ze 'somwijlen' een tijd lang zeer klein en als tot niet schijnt gekomen te zijn in de ógen der mensen, art. 27.

In de belijdenis van de kerk als katholiek ligt dus opgesloten de gedachte van het algemene, het universele; de gedachte ook van de gemeenschappelijke verbondenheid aan Christus, het Hoofd van de kerk en het deel hebben aan al zijn schatten en weldaden. Katholiek is wat betrekking heeft op het geheel!
Daarom hebben de 'plaatselijke' kerken aan deze katholiciteit deel omdat en in zoverre zij samenstemmen met de 'algemene' kerk in de ene waarheid der goddelijke leer en met haar door de band van dezelfde godsdienst verbonden zijn, zegt Calvijn, Inst. IV, J, 9.

De Roomse kerk heeft de katholiciteit van de kerk vereenzelvigd met die van het zichtbare instituut. Het 'buiten de kerk geen zaligheid' heeft zij toegepast op zichzelf. We vinden dit reeds bij 'kerkvaders' als Cyprianus en Augustinus, hoewel latere Roomse dogmatici, onder de indruk van de vele scheuringen, die reeds vrij vroeg zijn opgetreden en vooral ook door de geweldige breuk in de eeuw van de grote Reformatie, deze leer op allerlei manieren hebben getracht te verzachten, daarin zelfs door Pauselijke uitspraken gevolgd. Maar van kèrk buiten de Rooms-Katholieke kan toch naar algemene Roomse overtuiging
niet gesproken worden. Zo strak werd de katholiciteit verbonden met het zichtbare instituut.
Op het erf van het Protestantisme lag dit anders.

Daar lag het uitgangspunt in een meer geestelijke opvatting van de kerk, in het geloof in Christus en daardoor in de gemeenschap aan al zijn weldaden. Dat dit had door te werken in het institutaire leven van de kerk werd niet ontkend, ja, zelfs benadrukt. Calvijn met name heeft daarvoor heel zijn leven lang gestreden.

De Zwitserse kerken heeft hij op het stuk van de avondmaalsleer weten te verenigen in de zgn.
Consensus Tigurinus (1549). Met de Luthersen heeft hij ook getracht op dit toen zo aangelegen punt overeenstemming te bereiken, die door het drijven van Lutherse zijde is mislukt. Calvijn ondertekende zelfs in Worms de Augsburgse confessie - een Luthers belijdenisgeschrift - en bleef tot zijn levenseinde met Melanchton bevriend.

De Gereformeerden hebben als regel de Lutherse kerken als zusterkerken erkend en zij konden dit doen omdat zij uitgingen van de geestelijke eenheid in Christus en de katholiciteit der kerk allereerst geestelijk opvatten, zonder, daarbij de instituraire eenheid als een te verwaarlozen grootheid te beschouwen.
Wanneer we wellicht met enige verbijstering er aan denken dat de kerk van de Reformatie de eenheid in het zichtbare niet heeft weten te bereiken en daarover misschien al te gemakkelijk de staf willen breken, moeten we niet vergeten dat in de breuk met Rome niet maar geisoleerde en op zichzelf staande 'dogmatische' punten en 'kerkrechtelijke' opvattingen in geding waren, maar de totale opvatting van het Evangelie en in verband daarmee een gehele levens- en wereldbeschouwing.

Kort gezegd, op de achtergrond stond heel het Roomse dualisme tussen natuur en genade, waarin schepping en herschepping als twee zelfstandige grootheden naast elkaar bleven bestaan. Volgens Roomse opvatting is de 'natuur' niet door de zonde geheel aangetast en verdorven, ze is alleen ontoereikend om tot God te brengen. De genade als bovennatuurlijke toegift moet er bij komen en het natuurlijke aanvullen en verheffen. Vandaar dat in de leer der verlossing het (semi)pelagianisme in de Roomse leer zulk een gemakkelijke invalspoort vond.

De mens werd niet beschouwd als geheel door de zonde verdorven en onbekwaam tot enig goed. Zo kon hij als medewerker met de genade worden beschouwd en konden de goede werken verdienstelijk worden geacht. Op dit punt heeft Luther ingezet met zijn leer van de rechtvaardiging van de goddeloze uit genade alleen, zonder enige verdienstelijkheid.

Luther had echter onvoldoende oog voor de heiliging van heel het leven door de Geest van God en het geloof en bleef zo ergens in het Roomse dualisme steken. Zijn opvatting van de genade was radicaal wat de diepte betreft, maar hij beperkt de omvang van haar werking al te zeer. Bij Calvijn - om ons tot hem te beperken - is dit anders. Hij vatte de werking van de genade niet minder diep, maar wel breder op. Hij weet met de rechtvaardiging door het geloof de heiliging van het ganse leven verbonden. Hij heeft geworsteld om de heerschappij van Woord en Geest over het ganse leven. Bavinck drukt zich als volgt uit: "De Lutherse reformatie droeg een uitsluitend godsdienstig, de Zwitserse evenzeer een sociaal en politiek karakter". Men kan over de formulering twisten, maar de bedoeling van deze woorden is duidelijk.

De kerk van de Reformatie zag zich met het oog op heel het complex van de Roomse levens- en wereldbeschouwing en van de verminking van het Evangelie op vrijwel alle punten voor een geweldige opgave geplaatst. Ze moest als het ware een nieuw begin maken over heel de linie. Luther was de eerste reformator en zijn diepgravend maar beperkt - wat de breedte betreft - uitgangspunt heeft een stempel gezet, mede door de originaliteit en de macht van zijn persoonlijkheid op zijn volgelingen. Calvijn was minder oorspronkelijk en kon voortbouwen op wat Luther begonnen was, ook diens eenzijdigheid vermijden en ook hij heeft door de kracht van zijn persoonlijkheid en zijn brede bijbelse visie een geweldige invloed gehad op zijn volgelingen.

Gods Woord en Geest hebben door beide mannen iets groots gewerkt in de 16e eeuw, dat het karakter van heel Europa diepgaand heeft beïnvloed en van wereldomvattende betekenis is geworden.

Maar beide getekende stromingen groeven een eigen bedding in de geschiedenis en tot een harmonieuze samenvloeiing ook in kerkelijk opzicht is het niet kunnen komen. We zullen dat betreuren, maar kunnen iets van de oorzaken ervan verstaan.

Historische betrouwbaarheid gebiedt ons te zeggen dat de oorzaak van het gescheiden optrekken en soms zelfs van het zich tegenover elkaar stellen meer aan Luther en zijn volgelingen is te wijten dan aan Calvijn en de Calvinisten. Calvijn erkende Luther als een belangrijk dienstknecht van God en heeft alle mogelijke moeite gedaan om tot kerkelijke overeenstemming te komen met name in de avondmaalsleer, toen het aangelegen punt.

Helaas is dit hem en zijn medestanders niet gelukt. Luther heeft zich star opgesteld. En de tweede generatie van Lutherse leiders heeft zijn drijvers gekend, die zich eenvoudig vijandig hebben opgesteld tegenover de Gereformeerden, die zij de broedernaam zelfs niet toekenden.

Zij wilden - confessionalisten als zij waren - de ganse christenheid binden aan hun Augsburgse confessie.
De eigen identiteit kwam hiermede wel in lijnrechte tegenstelling te staan met de beleden katholiciteit van de kerk. Ursinus daarentegen, een der opstellers van de Heidelbergse Catechimus, heeft deze weg niet willen gaan. Hij onderscheidde de algemene belijdenisgeschriften zoals de 12 artikelen, de geloofsbelijdenissen van Nicea, Athanasius e.a., die hij symbolen noemde van de confessies der 'particuliere kerken'.

Van de eerste zegt hij dat ze door de eeuwen heen zijn onderzocht en steeds gehandhaafd. Die van de tweede groep zijn echter niet opgesteld, zegt hij, om alle andere kerken haar vrijheid te ontnemen om ook zelf haar confessies uit te geven. Aan al hun woorden en zegswijzen kunnen niet alle kerken gebonden worden, zodat zij als zij ze niet onderschrijven, zelfs geen christenen meer zouden zijn. In de kerken, die ze hebben aanvaard, zijn ze echter wel bindend 1).

Zo laat Ursinus de eigen identiteit van de Gereformeerde kerken de beleden katholiciteit van de kerk niet overwoekeren, gelijk dit bij de Lutherse drijvers het geval was.

1) Zie dr. A. D. R. Polman - Onze Nederlandsche Geloofsbelijdenis I 73-75.

(einde van aanhaling)

Daar is gewis dogmatiese verdeeldheid tussen gelowiges. Dit maak egter nie die persoonlike ervaring van ons almal se Skepper in elkeen se eie hart ongedaan nie. Dogma is gewoon vasomlynde leerstukke wat deur ander se intellek en terwille van orde daar gestel word. Dogma staan in potlood geskryf en dien NOOIT belangriker as die ervaring van die katolieke Liefde in elkeen se hart nie. Oorlogshonde sal egter elke halmpie daarin aangryp om fundamentele en onoorbrugbare klowe daardeur te probeer skep.

Katolieke (met 'n klein k) groete,

Cornelius Henn