Litnet

Dit is nou al amper twintig jaar sedert oud-president Thabo Mbeki sy bekende "I am an African"-toespraak gelewer het. En hoewel dit ‘n interessante voordrag was, het dit geensins duidelikheid gegee oor wat ‘n Afrikaan nou presies is nie.

Oud-president Thabo Mbeki het die volgende woorde in sy toespraak gebruik:

The constitution whose adoption we celebrate constitutes and unequivocal statement that we refuse to accept that our Africanness shall be defined by our race, colour, gender of (sic) historical origins.

Uit die uitspraak – ofskoon van sy ander stellings in die toespraak aanvegbaar is – is dit duidelik dat alle rassegroepe tans in Suid-Afrika Afrikane is. Maar skaars twee jaar later word die Wet op Billike Indiensneming uitgevaardig.

Sommer in die definisies van die wet al word die volgende stelling gemaak:

..."black people" is a generic term which means Africans, Coloureds and Indians.

In een sin is net swartmense tot Africans verklaar en die res, wel, ek kan nie uit die definisie uitmaak wat hulle is nie.

As jy na die beleidsdokumente van menigte (meestal swart) politieke partye kyk, kan jy sien hoe die konsep van Afrikaan-wees vanaf die edele aanvang vergestalt in oud-president Mbeki se toespraak om dit ‘n inklusiewe term vir alle groepe in Suid-Afrika te maak wat tot sy huidige eksklusiewe (en myns insiens rassistiese) betekenis gemuteer het.

In my gesprekke met swart mense oor Afrikaanskap is die Pavloviaanse refleks-beweging op die vraag oor wat ‘n African is, altyd dat dit net na swartmense verwys. En as ek verder uitvra na die identiteit van wit-, bruin- en Indiërmense, dan is die antwoord soos klokslag weer dat hulle (dis nou mense soos ek) "Suid-Afrikaners" is. En die Grondwet waarborg mos dat Suid-Afrika aan almal behoort wat daarin bly. Met ander woorde, dit waarborg burgerskap. Op die oog af lyk dit na ‘n goeie argument en baie minderhede val daarvoor.

Maar ek neem ernstige eksepsie daarteen. Ek sien my verhouding met (Suid-)Afrika nie as een van burgerskap nie, maar as inheemsheid soos die wildebees ‘n inheemse dier is wat vrylik in hierdie deel van die wêreld voorkom.

Hy is nie ‘n "burger" van Afrika nie. Om hom elders anders te hervestig sal tot ontberinge vir hom lei. In menslike terme sal hervestiging dalk nie tot fisieke lyding aanleiding gee nie, maar wel ‘n pynlike sielkundige effek, ‘n verlies aan behóórt, hê.

Burgerskap, daarenteen, is bloot ‘n administratiewe regskonsep, wat bepaal wie belasting moet betaal, wie pensioen moet kry en wie mag stem.
Dit bevat bloot ‘n katalogus van burgerlike regte en verpligtinge. Burgerskap word deur ‘n wet bepaal, waaroor ‘n parlement kan stem en dit kan gevolglik ook deur een verander word. Dink maar hoe die ou Nasionale Party eensydig "burgerskap" van tuislande aan swartmense toegeken het.

Die een dag was hulle nog Suid-Afrikaners en die volgende dag was hulle skielik Transkeiers.

Daarteenoor is Afrikaanskap ‘n erkenning van historiese en menslike werklikhede. Dit is die onmiskenbare feit dat jou identiteit, jou lewe, jou geskiedenis bepaal word deur die omgewing waarin jy woon.

‘n Mens kan dit amper-amper sien as ‘n psigo-biologiese waarheid.

Om voort te bou op my metafoor van die wildebees: jy is natuurlik tot die omgewing, aangepas om in die omgewing te oorleef en daarin te floreer. Ek word gereeld aan hierdie werklikheid herinner as Suid-Afrikaanse emigrante na Suid-Afrika terugkeer omdat hulle nie in hul aangenome lande kon aanpas nie. Hetsy nou die aanpassingsprobleme as gevolg van die weer, die mense, die omgewing is.

Dan is daar ook persoonlike, intieme geskiedenis wat my aan hierdie land verbind.

My eie familie het in 2011 ons driehonderdjarige teenwoordigheid in (Suid-)Afrika gevier. Ons het geen band meer met ons sogenaamde "moederland" nie; hierdie stuk aarde is waar ons al vir driehonderd jaar op leef en in begrawe word.

Om die land te verlaat sal beteken dat ek hierdie waardevolle herinneringe moet versaak. Dit pynig my tot in my diepste wese om net daaraan te dink.

Sommige mense mag wonder wat my bohaai oor Afrikaanskap is. Behalwe vir die feit dat ek dink dit ‘n wanbeskrywing van myself en ander Afrika-minderhede is, hou dit ook gevare vir Afrika-minderhede in.

Loer maar gerus na die wetgewing van lande soos Zimbabwe en sien hoe die definisie van Afrikaan gemanipuleer word om wreedhede teen minderhede te regverdig. Hierdie ideologiese vuilspel is natuurlik nie net eie aan Afrika nie, dit is deur die geskiedenis heen al gedoen.

Meestal met moorddadige gevolge.

Dink maar hoe die tipering van Jode as vreemdelinge ‘n invloed gehad het op die Joodse volksmood. Hitler het van ‘n ervaring in München vertel toe hy een aand ‘n ortodokse Jood raakgeloop het en by homself gedink het "Hierdie ding is nie ‘n Duitser nie". Hierdie beskrywing van Jode as Others was die begin van die einde vir ses miljoen Joodse Duitsers.

Om Afrika-minderhede uit Afrikaanskap te sluit kan net sowel die aanloop tot toekomstige onderdrukking wees. Nee, ek oordryf nie. Wat in Zambabwe gebeur het begin met klein veranderings in wetgewing, diskoers, kultuur en toe almal hulle oë uitveë is hulle mooi land ‘n nagmerrie.

Daarenteen, om Afrika-minderhede deel te maak van die definisie Afrikaan het ‘n heilsame effek op ons almal – wit en swart.

Insluiting breek grense af. Jy is nie meer van doer en ek van daar ver nie.

Ons is almal deel van dieselfde identiteit alhoewel ons kultureel verskillende uitdrukking daaraan gee. (Laasgenoemde is nie ‘n vreemde idee nie: die Sweedse-minderheid in Finland beskou hulself in die eerste instansie nie as Swede nie, maar as Finne wat hulle "Finskap" deur hul Sweedse kultuur uitdruk.)

Al druk ons Afrikaan-heid anders uit, is ons dieselfde kategorie mense.

Ek het begrip daarvoor dat swart Afrikane ‘n weersin mag hê aan die idee van wit, bruin en Indiër- Afrikaanskap, omdat dit hul pogings om die ongelykhede reg te stel ideologies ondermyn.

Daar is nie rede om te vrees nie. Misdaad, soos byvoorbeeld verkragting, tussen landgenote, ontneem die daad nie van sy gruwelikheid nie. Die verontmensliking van een groep deur ‘n ander groep volksgenote maak die oortreding nie minder nie en die noodsaaklikheid van regstelling is nog steeds daar.

Om almal in te sluit by Afrikaanskap mag dalk juis die oortreding verswaar: ons wit Afrikane het aan ons eie mense gedoen wat gedoen is. Deur die wêreld heen word oortredings teenoor jou eie mense in ‘n ernstiger lig bejeën omdat dit ook ‘n element van verraad insluit.

Bowenal, net uit "verligte selfsugtig", maak dit sin om al my genote te help floreer, want ek het ‘n wesentlike belang daaraan dat my kontinent vooruitgaan. Ons word almal geaffekteer deur mekaar se lot.

Ek wil afsluit deur agterstevoor te wees om nou eers my definisie van Afrikaansskap te verduidelik.

Myns insiens het prof. Wole Soyinka, Nigeriese Nobel-pryswenner die beste beskrywing ooit gegee: “Who is an African? For me, it is whoever calls themselves an African... Africa is a landmass – geography; it is the people within who define themselves.”

Nou stel ek kategories: ek wil deel wees van Afrika, ek is deel van Afrika.

Ongeag wat regerings en wette sê.

M Labuschagne