Litnet

Skepping en evolusie: Die groot vraag.   Rooikrans – Solank as mense kan onthou, waak hierdie rots oor die vallei wat ons later Ceres sou noem.  Onveranderlik, ewig, majestueus.  Maar tog nie so onveranderlik en ewig nie?  Met die aardbewing van 1969 het sy voorkoms tog verander.  Dit beteken tog sekerlik nie dat Rooikrans nie meer God se skepping, Sy handewerk, is nie!  Nou, as God in 1969 kon skep deur die werking van natuurkragte (tektoniese plaatbeweging, ens., wat ons kan waarneem en meet, selfs voorspel), waarom sukkel mense dan so om te aanvaar dat God oor eeue en millennia heen deur natuurkragte die heelal gevorm het soos wat ons dit vandag ken?  Waarvoor is mense bang?    Daar is ‘n paar dinge wat ‘n mens moet verstaan omtrent die wetenskaplike teorieë aangaande die ontstaan van die heelal en lewe.   Die eerste, en miskien die heel belangrikste, is dat ons moet besef dat die natuurwetenskappe homself besig hou met, en beperk is tot, die natuur.  Daar is geen manier waarop die wetenskap dus ooit uitspraak sal kan lewer oor die bestaan van God al dan nie.  God is immers bo-natuurlik, of miskien beter gestel, buite-natuurlik.  (Meer hieroor later.)  Wanneer wetenskaplikes soos Dawkins (en sy agterryer George Claassen) die teendeel beweer, pleeg hulle ‘n wetenskaplike misdryf.  Daar is natuurwetenskaplikes wat gelowiges is, en vir wie die wonders van die wetenskap hul belewing van God verdiep.  Daar is weer ander wat agnosties is.  Net soos daar gelowige dokters is, vir wie die geboorte van ‘n baba altyd ‘n wonderwerk uit die hand van God bly, terwyl daar dokters is wat agnosties is, ten spyte daarvan dat hulle daagliks dieselfde wonderwerk sien gebeur.   Tweedens, die wetenskaplike teorieë in verband met die ontstaan van die heelal en lewe, het oor die afgelope 250 jaar, maar veral die afgelope 50 jaar, in verskillende dissiplines van die wetenskap ontwikkel (fisika, geologie, sterrekunde, chemie, antropologie, botanie, soölogie), dikwels as heeltemal losstaande brokkies.  Hoe meer kennis die mens egter in al hierdie velde ingesamel het, hoe meer het dit duidelik geword dat ons hier te doen het met stukkies van ‘n legkaart wat perfek inmekaar pas.  Vandag het ons omvattende en volledige (comprehensive) teorie, wat vir ons die fantastiese verhaal in baie detail vertel.   Derdens, die godsdiens-wetenskap-debat is ongelukkig ‘n uiters skeefgetrekte een, weens verskeie redes. Die volgende is van die probleme wat daarin voorkom: 1.         Daar is nie slegs twee standpunte wat ‘n sinvolle debat moontlik maak nie, maar ‘n hele reeks van standpunte.  ‘n Mens kan ruweg drie groepe onderskei: (a) Die kreasionistiese groep wat naastenby glo dat die heelal 6000 jaar oud is; (b) ‘n redelik luidrugtige agnostiese groepering wat die oerknal en evolusie aanvaar en voorhou as bewys dat God nie bestaan nie, en (c) die groot groep tussen-in (waarin die meeste natuurwetenskaplikes hulself bevind) wat bestaan uit gelowiges en ongelowiges wat ook die oerknal en evolusie aanvaar, maar wat besef dat die bestaan van God nie daardeur bewys of weerlê word nie.  (‘n God wat jy kan bewys, is in elk geval nie ‘n god nie!)  Die grootste deel van die debat word tussen groepe (a) en (b) gevoer, met groep (c) wat dikwels nie deelneem nie omdat wetenskaplikes ‘n debat op ‘n wetenskaplike vlak voer, maar ook omdat groepe (a) en (b) dikwels ‘n venynige en onlogiese veldtog voer teen enigeen wat van hulle verskil.  Die gevolg is dat groep (c) dikwels in die kruisvuur beland, deurdat die ander twee groepe ‘n siening het van “As jy nie vir my is nie, is jy teen my”.  2.         Daar is baie oneerlikheid in hierdie debat.  Diegene aan die twee kante probeer meestal nie om mekaar te vind nie, maar verkondig halwe waarhede, soms totale onwaarhede, maak mekaar verdag, en debatteer op ‘n heeltemal onaanvaarbare vlak.  Onwaarhede word doelbewus só dikwels herhaal dat mense dit later vir die waarheid glo.  (‘n Voorbeeld van die probleem: In die kategese boek vir finale jaar katkisante staan daar op bl. 14 dat “Darwin se teorie nie meer deur wetenskaplikes as betroubaar en waarskynlik aanvaar word nie”  Dis ‘n infame, belaglike en skreiende leuen, waaroor die kerk hom behoort te skaam.  (om dit baie sag te stel).  Jy mag van Darwin verskil as jy wil, maar feitlik alle wetenskaplikes aanvaar die beginsels van Darwin.  (Hierdie stelling is net so absurd as om te sê dat die meeste historici nie meer aanvaar dat die Nazis vir die dood van enige Jode verantwoordelik was nie.)  Jy kan maar net jou kop in ongeloof skud, jou hande saamslaan en wonder hoe op aarde is dit moontlik dat ‘n klomp welmenende teoloë mislei kan word om so blatant te lieg.)  Een gereelde skrywer in “Die Burger” se briewekolom verwys gereeld na Darwin se (wetenskaplik onbewese) teorie.  Hy lieg, en dit in die naam van Christen wees.  As jy die wese van wetenskaplike teorieë verstaan, weet jy Darwin se teorie voldoen aan die beginsel van aanvaarbaarheid. 3.         Die debat het ‘n lang geskiedenis.  Dit het sy oorsprong by Galileo se stryd met die Kerk.  Wat sedertdien gebeur het, is dat teoloë dikwels wetenskaplikes verdag gemaak het, soos met Galileo.  Gevolglik het daar gaandeweg ‘n diep gewortelde agterdog by gelowiges ontstaan teenoor wetenskaplikes.  Die gevolg is dat mense wat nie vir ‘n oomblik twyfel dat Galileo reg was nie, dit tog baie moeilik vind om te sê die Kerk was verkeerd.  (Dit voel vir hulle so half of hulle die kerk verraai, en dus ook die Here van die kerk.  Eintlik behoort dit net mooi die teenoorgestelde te wees.  Is die Here van die kerk dan nie die een nie wat gesê het “Ek is die waarheid ...”)  En die erkenning dat as die Kerk die Bybel toe verkeerd geïnterpreteer het, hy dit weer kan doen, kom maar baie moeilik.    Twee teorieë   Wanneer daar oor ontstaansteorieë gedebatteer word, is daar twee prosesse wat heeltemal afsonderlik van mekaar behoort oorweeg te word.  Die eerste is die fisiese ontstaansteorie van die heelal, wat deur fisici (saam met wetenskaplikes uit baie ander dissiplines) ondersoek word, en wat veral uitloop in die Oerknal (Big Bang) teorie.  Hierdie teorie fokus op die wyse waarop die heelal, soos ons dit vandag ken, (met al die sterre ensovoorts), gevorm het.  Dus ook ons son en aarde.  Die tweede teorie is die teorie omtrent die ontstaan en ontwikkeling van lewe, dus ‘n biologiese proses, wat dan veral neerslag vind in die evolusieteorie.  Dit is dus iets wat net in ons klein hoekie van die heelal plaasvind.  Hierdie twee sake staan nie heeltemal los van mekaar nie.  Uit die aard van die saak was fisiese vorming van die aarde (en die voortdurende verandering daarna) bepalend vir die ontstaan en ontwikkeling van lewe, en het lewe weer op sy beurt ‘n uiters belangrike rol gespeel in die ontwikkeling van die aarde.   Dit is tog opmerklik hoeveel mense aan die debat deelneem sonder dat hulle die onderskeid tussen hierdie twee sake ken.   Die Genesis verhaal sê niks oor die fisiese ontstaan van die heelal nie.  Dit stateer bloot dat “God in die begin die hemel en aarde geskep het”.  Hoe?  Wanneer?  Die Bybelskrywer het nie gereken dis nodig om dit te sê nie (en ook nie geweet nie?).  Dus moet ‘n mens tog goed let op die Bybelse gronde wat mense gebruik om byvoorbeeld die oerknalteorie aan te val.      Wat leer die wetenskap?   In kort vertel die wetenskap die wonderlike verhaal van ‘n heelal wat ongeveer 13,7 miljard jaar gelede uit die oerknal ontstaan het, toe alle energie wat vandag die heelal uitmaak, saamgepers was.  Hierdie energie het uitgesit en die heelal gevorm soos ons dit vandag ken. Ongeveer 4,5 miljard jaar gelede het ons sonnestelsel gevorm, en daarmee saam die aarde as ‘n gesmelte bol materie wat te vinnig beweeg het om deur die son se gravitasiekrag gevang te word.  Geleidelik het die aarde afgekoel.  Dit het aanvanklik ‘n atmosfeer van koolstofdioksied, ammoniak, metaan en ander giftige gasse gehad.  Tot hiertoe is dit die verhaal van die fisika.    Maar dan begin die verhaal van lewe, die verhaal van die mees onwaarskynlike wat waar geword het!   Toe die aarde genoegsaam afgekoel het, het daar ongeveer 3 miljard jaar gelede lewende organismes ontstaan, wat begin fotosinteer het.  Oor miljoene jare het die vrystelling van suurstof die yster in die oseane laat neerslaan as ysteroksied, en die atmosfeer begin verander na dit wat ons vandag ken.  Met die opbou van suurstof in die atmosfeer, kon aërobiese lewe ontwikkel, het diere in die oseaan begin leef, en later ook op land.  Op die ou-end het ook die mens ontwikkel oor die laaste twee miljoen jaar.   In hierdie hele proses raak wetenskaplikes al meer bewus van wat die “Gouelokkies-teorie” (Goldilocks theory) genoem word.  Vir lewe om te kon ontwikkel, moes alles net presies reg wees, nie te koud, nie te warm nie.  Was die aarde ‘n bietjie nader aan of verder van die son, was dit te warm of te koud; as die watermolekuul nie hoekig was nie, was water nie ‘n vloeistof by temperature wat lewe kan onderhou nie; sonder ‘n maan wat getye veroorsaak, sou landdiere, wat in die tussengety gebied ontwikkel het, nie bestaan het nie; het die suurstof nie ‘n lagie osoon tot gevolg gehad nie, was lewe op land onmoontlik weens UV-straling; ensovoorts ensovoorts.  Dis ‘n verhaal wat enige spanningsverhaal of roman loshande klop, dis ‘n simfonie wat meer harmonieus is as enige musiekstuk wat ‘n mens ooit sou kon skryf.  Vir ‘n gelowige is daar geen ander manier waarop die wonder van God se skepping so duidelik uitgebeeld word nie.    Daar is min dinge in my lewe waaroor ek so dankbaar is as die geleentheid en vermoë om iets hiervan te verstaan.  Daar is min dinge wat my so hartseer maak as wanneer mense dink hul doen God ‘n guns deur hul oë hiervoor te sluit, en dit te ontken.  Sou pous Urbanus nie ook baie beter gedoen het deur aan God die eer te gegee het dat die aarde in ‘n stabiele wentelbaan om die son is nie, as om vir Galileo met die brandstapel te gedreig het nie?  En hoeveel skade het Urbanus die Koninkryk nie berokken nie?   bespreking van ‘n paar begrippe   Oerknal Die Oerknal dui op ‘n oomblik in die geskiedenis toe alle energie, dus alles waaruit die heelal bestaan, in ‘n enkele punt saamgepers is.  In hierdie oomblik is nie net ons heelal gebore nie, maar, so lyk dit in elk geval tans, is die spore van enige vroeëre geskiedenis uitgewis.  Hierdie saamgeperste energie het uitgedy om uiteindelik die huidige heelal te vorm.  (‘n Mens moet onthou dat materie (massa) ook ‘n vorm van energie is.)  Die wonder van die Oerknal lê egter in wat kort na die aanvang daarvan gebeur het.  ‘n Mens sou kon verwag dat die verspreiding van energie in die uitdyende punt heeltemal uniform moes wees, dit wil sê heeltemal eweredig of simmetries.  Dit was egter nie die geval nie.  Op plekke was daar ‘n bietjie groter konsentrasie van materie as op ander, en die gevolglike gravitasiekragte het gelei tot die vorming van hompe materie, wat uiteindelik uitgeloop het in die vorming van sterrestelsels.  ‘n Mens sou kon sê dat die ganse heelal in hierdie asimmetrie gekodeer was, met in agneming van die begrip “waarskynlikheid”.  [Dit bring ‘n mens by die onderwerp van “Predeterminasie”, wat vir gelowiges en wetenskaplikes ‘n ewe moeilike gebied is.  Ek bespreek dit doelbewus nie hier nie.]   Natuur, ruimte en tyd In die wetenskap kyk ons na ‘n begrensde heelal waarin die dimensies van ruimte en tyd bestaan.  Hierbinne gebeur dinge volgens die natuurwette.  Wat buite die heelal is, weet ons glad nie.  Trouens, dis verkeerd om van ‘buite’ te praat, want daar is geen manier waarop ons kan sien of daar iets is buite die heelal nie.  Ons weet dus nie eens of daar ‘n ‘buite’ is nie.  As gelowige glo ek dis in hierdie onwaarneembare ruimte waar God bestaan.   Een van die baie interessante aspekte van ons moderne verstaan van die heelal, is die begrip dat tyd een van die dimensies van die natuur is.  Tyd bestaan dus slegs in die natuur, binne die grense van die heelal.  God (wat buite die natuur bestaan) is dus nie ewig nie, maar eerder tydloos.  Waar ewigheid ‘n onbegrensde verloop van tyd behels (m.a.w. alles verloop chronologies, daar is net nie ‘n begin of einde nie), is tydloosheid ‘n veel omvattender begrip.  Iemand wat tydloos is, is nie aan ‘n chronologiese tydsverloop onderworpe nie.  Die Kerk se gestoei met dinge soos die vae vuur (tussen die dood en die finale oordeel) en selfs die uitverkiesing, sou baie minder gewees het as die ou kerkvaders iets hiervan verstaan het.   ‘n Kort begrip van tyd   Een van die eienaardighede van die wetenskap-godsdiens-debat is dat die bekendste gesig van die wetenskap in die 20ste eeu, Albert Einstein, so min daarin genoem word.  Moontlik is dit omdat Einstein se relatiwiteitsteorie deur so min mense verstaan word, (Arthur Eddington het toe hy in 1919 gevra is of dit waar is dat slegs drie mense algemene relatiwiteit verstaan, geantwoord: “Ek kan nie dink wie die derde persoon is nie.”), of omdat mense nie besef watter breër invloed Einstein op die ontwikkeling van wetenskaplike denke gehad nie, of omdat hulle nie kans sien om van die ikoniese Einstein te verskil nie.   Wat ook al die rede, die relatiwiteitsteorie het ‘n uiters belangrike begrip na vore gebring wat baie groter aandag in ons teologiese denke behoort te kry.  Volgens Einstein se teorie is tyd (saam met lengte, breedte en diepte) een van die dimensies in die natuur.  Dit het twee pertinente implikasies op ons denke oor teologie.   Eerstens impliseer dit dat tyd deel is van (en dus slegs bestaan binne) die natuur.  As ons dus die oerknal beeld van die heelal gebruik, beteken dit dat tyd nie buite die heelal bestaan nie.  God, as skepper wat tog nie deel van die skepping kan wees nie, bestaan dus in ‘n tydlose domein.  God is dus nie ewig nie, maar tydloos.  Tussen hierdie twee begrippe lê ‘n belangrike verskil.  Ewig impliseer ‘n situasie waarin tyd onbepaald aanloop (met of sonder ‘n begin).  Letterlik dus oneindig, of oneindigend.  Tydloosheid, daarenteen, beteken dat tyd nie bestaan nie.  Daar is dus nie ‘n begin of einde nie, want hierdie twee begrippe maak slegs sin binne ‘n tydsomgewing.  Dit beteken dat die vraag na die oorsprong (“begin”) van God alle relevansie verloor.  Ons onvermoë om ons van tyd los te maak, maak dit vir ons onmoontlik om iets hiervan te verstaan.   Dit impliseer tweedens dat in die goddelike domein chronologie nie bestaan nie.  As teoloë in die verlede hierdie begrip gehad het, was dit nie nodig om iets soos die vagevuur te bedink nie.  Ook plaas dit die hele debat oor uitverkiesing en hiernamaals in ‘n heel ander lig.  As God tydloos, sonder chronologie is, verdwyn oorsaak-gevolg.  Dan kyk God na die skepping soos ‘n romanskrywer na sy storie kyk.  Hy kan, as hy wil, eers die slot skryf, en dan ander dele invul soos hy goeddunk.   Vir ons onderwerp is die belangrike toepassing die besef dat ons denke, en verstaan van God, uiters beperk is, en dat ons met baie meer beskeidenheid en baie minder sekerheid oor God moet praat.    Een laaste opmerking hieroor is dat dit tog vir my ironies is dat die man wat by uitstek die beginsels van die moderne fisika vir die leek toeganklik gemaak het het, Stephan Hawking, hier iets belangrik gemis het.  Terwyl hy hom deurgaans weerhou het daarvan om aan die wetenskap-godsdiens deel te neem, het hy tog gesê dat wanneer jy sterf, dit is soos ‘n rekenaar wat jy afskakel.  In terme van tydloosheid, en in terme daarvan dat die lewensgebondenheid aan die natuur eindig, is sy stelling kortsigtig.   Toeval en Waarskynlikheid Een van die bedenklike wyses waarop ‘n mens ‘n debat kan voer, is om doelbewus terme wat jou teenstander gebruik, verdag te maak.  Een van die terme wat lustig deur die teenstanders van byvoorbeeld die evolusie-teorie gebruik word, is “toeval”, wel wetend dat hierdie ‘n term is wat teologies negatief gelaai is.  “Toeval”, soos wat dit normaalweg in Afrikaans gebruik word, gee egter glad die betekenis weer van die begrip wat hier ter sprake is nie, en in Engels met “probability” aangedui word nie.  Die regte term is “waarskynlikheid”, ‘n term wat ‘n baie spesifieke en maklik waarneembare begrip in die wetenskap verteenwoordig.  ‘n Eenvoudige voorbeeld in die biologiese wêreld is byvoorbeeld die eienskappe wat ons gebruik by die teel van diererasse.  Wanneer daar honderd skaaplammers gebore word, sal daar sommige wees wat groter word as ander.  Dis nie toeval nie, dis soos die natuur werk.  Daar bestaan dus ‘n sekere waarskynlikheid dat ‘n skaap groter sal word as enige van sy voorouers.  Ons soek dan hierdie lammers uit, teel met hulle, en veredel so die skaapras.     BESWARE   Die besware teen hierdie siening is hoofsaaklik die volgende: 1.   Mense met ‘n letterlike aanvaarding van die Bybelse skeppingsverhaal, vind dit uit die aard van die saak onaanvaarbaar. 2.   Mense met ‘n ruimer siening van die Bybelse skeppingsverhaal, vind fout met die idee dat die heelal grootliks ontplooi het (en nog steeds ontplooi) deur die werking van natuurkragte. (So asof hulle nie kan aanvaar dat God die skepper van hierdie natuurkragte is nie.) 3.   Die grootste beswaar is egter die posisie van die mens.  Die mens, sê hulle, wat na die beeld van God geskep is, kán nie maar net soos die ander primate ontwikkel het nie.  (‘n Mens wonder of dit nie dalk maar ‘n valse hoogmoedigheid is wat die mens homself wil toeëien nie. Die mens se uniekheid lê tog nie in sy eie besondersheid nie, maar in God se bemoeienis met hom.  Miskien het God ons juis so geskep dat ons geneties byna onbeduidend van die ander primate verskil, sodat ons juis moet besef hoogmoed pas nie by ons nie.) 4.   ‘n Ander groep, en ek wonder of dit nie die grootste groep is nie, is bloot téén die wetenskap omdat hulle deur geestelike leiers wat dit self nie begryp nie, so geïndoktrineer is.  ‘n Mens hoor dikwels hoe die feit dat Darwin ‘n ateïs was, in die argumente opduik.  So asof sy teorie nou enigsins meer of minder korrek sou wees as hy ‘n Christen was!  Die oorsprong van hierdie ‘anti-wetenskap-sindroom’ onder Christene kan waarskynlik teruggevoer word na die die Roomse Kerk se hantering van die renaissance.  Die Kerk het hom bitter moeilik aangepas by die verandering vanaf die eng sienings van die middeleeue, sienings wat dikwels op bygeloof gebaseer was.  Daarby het die verruiming in mense se denkwyses ‘n reuse uitdaging aan die politieke gesag van die pous gebied.  Dus is die wetenskap, soos ander fasette van die renaissance, verdag gemaak.  Hierdie verdagmakery en sondige optredes het nie net uitgeloop op die onderonsie tussen pous Urbanus en Galileo nie, maar het die geloofwaardigheid van die Kerk onberekenbare skade berokken.  Onder andere is die reformasie ‘n gevolg gewees. 5.   Die groot probleem, vir al die bogenoemde groepe, is die mens se siel.  As ons aanvaar dat die mens ‘n siel het en die ander primate nie, hoe kon die mens dan evolusionêr ontstaan het?  Hierdie vraag is ‘n baie geldige vraag, en een waarop enige antwoord sekerlik net spekulasie sal wees.  My mening is dat ons dit, saam met die ander onbeantwoordbare vrae, maar in die misterie van God moet laat.  As hy op ‘n bepaalde moment in die mens die figuurlike ‘asem van die ewige lewe’ geblaas het, dan moet ons dit bloot so aanvaar.