Seleksies uit die briewe van president MT Steyn 1904–1910: ’n lesersindruk

  • 3

Seleksies uit die briewe van president MT Steyn 1904–1910 / Selections from the letters of President MT Steyn 1904–1910
Con de Wet en Elizabeth van Heyningen (reds) Chris van der Merwe (vertaler)
Uitgewer: Van Riebeeck Vereniging, 2017
ISBN: 9780981426495

Die Van Riebeeck Vereniging / Van Riebeeck Society (VRS), wat in 1918 ontstaan het met die doel om rare dokumente in verband met Suider-Afrikaanse geskiedenis te publiseer, staan op die punt om hulle eeufees te vier. “Van Riebeeck” in die vereniging se naam was in 1918 ’n kompromis tussen die name van Kruger en Rhodes, wie se name ook beide in die hoed was, maar ook Van Riebeeck is deesdae nie meer so ’n neutrale naam nie. Of die naam Van Riebeeck sal oorleef of nie, sal die tyd leer, maar dit is deur die beskikbaarstelling van primêre bronne dat die VRS ’n unieke en waardevolle rol speel, deur argiefbewaarplekke se versamelings te sif en die rekords sorgvuldig te organiseer, te kontekstualiseer en te annoteer, waarna dit gedruk en versprei word aan lede en aan die publiek.

Die nuutste volume van die VRS fokus op die briewe van president Marthinus Theunis (MT) Steyn (1857–1916), wat vanaf 1896 tot 1902 gedien het as president van die Oranje-Vrystaat, wat op daardie stadium ’n onafhanklike Boererepubliek was. Steyn het op die betreklik jong ouderdom van 38 president geword, nadat hy as prokureur-generaal van die Oranje-Vrystaat gedien het. Hy wend ’n noemenswaardige poging aan om die dreigende oorlog tussen Brittanje en die Zuid-Afrikaansche Republiek te verhoed, maar word uiteindelik ingesleep in die oorlog weens ’n militêre ooreenkoms tussen die twee Boererepublieke. Steyn was ’n “bittereinder” tydens die oorlog – ’n feit wat sy aansien onder baie mense vir die res van sy lewe verhoog het – maar weens ’n senuweesiekte is sy politieke loopbaan kortgeknip. Ten spyte van die uitdagings wat sy siekte hom gebied het, het hy nogtans op sy unieke manier ’n interessante invloed op die politieke ontwikkeling van die naoorlogse gebeure uitgeoefen.

Die briewe wat in hierdie publikasie opgeneem is, is onder meer versamel uit die Vrystaatse Provinsiale Argiefbewaarplek, die Nasionale Argief in Pretoria, die Nasionale Biblioteek in Kaapstad, die Suid-Afrikaanse Instituut in Nederland en die Wes-Kaapse Provinsiale Argiefbewaarplek. Sommige van die briewe was reeds voorheen ten volle of gedeeltelik gepubliseer, byvoorbeeld in Karel Schoeman se boek In liefde en trou: die lewe van pres. en mev. MT Steyn (Human & Rousseau, 1983). Die briewe volg chronologies op mekaar en is opgedeel in ses afdelings, by name “Europa, 1904”, “Die terugkeer na Suid-Afrika, 1905”, “Opvoeding en nuwe grondwette, 1906”, “Selfregering, 1907”, “Die weg na Uniewording, 1908” en laastens “Die Nasionale Konvensie (12 Oktober 1908 – 11 Mei 1909) en Unie”.

Steyn se gesondheid het hom reeds tydens die Suid-Afrikaanse Oorlog (1899–1902) begin kwel, en weens die aard van die siekte, wat ’n soort senuweesiekte was, moes hy behandeling in Europa ontvang. Hy het egter nooit volkome herstel nie, en het homself in die jare na sy terugkeer na Suid-Afrika besig gehou met sy boerdery en sake soos die onderwysstelsel en die oprigting van ’n monument ter herinnering aan die lyding van vroue tydens die oorlog.

In die vorige volume van die Van Riebeeck Vereniging, ’n ongepubliseerde outobiografie en versameling skryfwerk van die African National Congress-leier Richard Victor Selope Thema (1886–1955), was die boek voorsien van ’n ingebinde boekmerk van lapmateriaal – iets wat nogal verwagtinge geskep het vir al die toekomstige volumes, weens die gerief daarvan, maar wat skielik nou weer afwesig is. Daar is ook ’n lastige aantal voetnote wat verwys na die aanlyn ensiklopedie Wikipedia, wat ’n bietjie akademies lomp voorkom, en waarvoor ander goeie sekondêre bronverwysings beter sou gedeug het.

Steyn se briewe is in drie tale geskryf na gelang van aan wie die brief gerig was: Nederlands, Engels en ongestandaardiseerde Afrikaans. Hoewel Steyn simpatie met die ontwikkeling van Afrikaans getoon het, was hy self nie iemand wat die taal liberaal geskryf het nie, en het hy skynbaar verkies om eerder in Nederlands te skryf. Al die Nederlandse en Afrikaanse briewe in die boek is in Engels vertaal. In die gevalle waar briewe vertaal is, verskyn die annotasie slegs by die Engelse teks, wat beteken jy moet na die vertaling toe blaai as daar ’n naam of saak is wat aan jou onbekend is. Nogtans is hierdie volume weer ’n wonderlike toevoeging tot die Van Riebeeck Vereniging se lang lys van gesogte publikasies.

Daar is baie ooreenkomste tussen wat in 1910 gebeur het en wat in 1994 in Suid-Afrika gebeur het in Suid-Afrika. Daar is ook in 1910 gepraat van ’n “Nuwe Suid-Afrika”. “Rassespanning” was die spanning tussen Afrikaanssprekende wittes en Engelssprekende wittes, en hulle moes ook versoen en integreer. En mense het ook verskillende idees gehad oor hoe dit alles moes werk.

Om al hierdie redes en nog vele meer is MT Steyn se briewe ’n aangename leeservaring. Steyn se gesondheid word dikwels bespreek in die briewe, en so ook sake soos internasionale politiek en die sosio-ekonomiese omstandighede van Suid-Afrika na die oorlog. Steyn se grootste amptelike bydrae na afloop van die Suid-Afrikaanse Oorlog was sy rol by die Nasionale Konvensie van 1908, waar hy as visevoorsitter van die konvensie gedien het. Nodeloos om te sê word daar ook heelwat oor die unifikasie van Suid-Afrika in die briewe aangetref. Hoewel die verwagting by Steyn se ondersteuners bestaan het dat hy meer betrokke sou wees by die politiek na afloop van die oorlog, en moontlik selfs as die eerste eerste minister van die Unie sou dien, is die moontlikheid uit die weg geruim op advies van Steyn se dokter in Europa, wat hom afgeraai het om weer tot die aktiewe politiek toe te tree.

MT Steyn was ’n nasionalistiese Boereleier tot aan die einde van sy lewe en sy liefde vir die Nederlandse en Afrikaanse tale vind sterk neerslag in sy briewe. In verband met die letterkunde skryf hy byvoorbeeld: “Om te denken dat gij in onzen tijd een taal kunt in leven houden zonder een literatuur is even zoo onverstandig als om te trachten een huis in de lucht te bouwen zonder een fondament” (22). In een van die min briewe wat in Afrikaans geskryf is, worstel Steyn met die taal sonder reëls: “Soos jy sien is my Afrikaan[s] nog een beekie deur makaar. Wat maak jelle met de z en ch. Gooi jelle hulle weg. Ik schryf nou niet meer nie. Ons zal later praat” (61).

Ten spyte hiervan was Steyn geen aardskonserwatiewe nasionalis nie, en was hy ook gekenmerk aan ’n ruimheid van gees, onder meer in sy idees oor gender, wat liberaal was vir sy tyd, aangesien hy volgens die redakteurs van die boek waarskynlik simpatiek sou staan oor die kwessie van vrouestemreg. Daarby het Steyn sy lewe lank bande gehandhaaf met figure wat baie Boere as "volksvreemdes" sou beskou het.

Die laaste groot politieke krisis waarby Steyn ingetrek is, was die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog (1914–1918), waar voormalige Boeregeneraals teen mekaar gedraai het in wat vandag populêr bekendstaan as die Rebellie van 1914. Toe dit duidelik word dat daar konflik op die horison is, het die eerste minister, generaal Louis Botha (1862–1919), hom tot MT Steyn gewend om die rebelle, onder wie generaal CR de Wet (1854–1922), te probeer oortuig om nie wapens op te neem teen die regering nie, maar die versoek het Steyn se gemoed verdeeld gelaat, en sy tanende gesondheid het waarskynlik ook later daartoe bygedra dat die versoeningspogings nie geslaag het nie.

MT Steyn is op 28 November 1916 oorlede. Daar is nie briewe in hierdie versameling opgeneem uit die laaste jare van Steyn se lewe nie, maar danksy hierdie publikasie kan daar nuwe insigte verkry word in die naoorlogse rol van hierdie gerespekteerde staatsman.

  • 3

Kommentaar

  • Salomé Malherbe

    Ek is so dankbaar vir uitgewers wat voortgaan om histories belangrike werke te publiseer. Mens voel party dae asof die gaping tussen die wêrelde van super tegnologie en die verlede oneindig groot geword het en ons jeug in daardie gaping heeltemaal verlore gaan. Mens sou dat 'n lieflike positiewe geskiedenisboek die lig sou sien wat kinders se verbeelding sal aangryp.

    • Barend van der Merwe
      Barend van der Merwe

      Absoluut! En enige mens kan 'n verskil maak deur die Van Riebeeck Vereniging te steun deur lid te word!

  • Salomé Malherbe

    Terwyl mens woeker met 'n droom bly dit 'n moontlikheid en met tyd kry dit lewe. Doen so voort.

  • Reageer

    Jou e-posadres sal nie gepubliseer word nie. Kommentaar is onderhewig aan moderering.


     

    Top