Reinaert de vos haalt weer fratsen uit: een betoverende totaalervaring met het Middelnederlands   

  • 2

Elisabeth de Bruijn, Bram Caers, Veerle Fraeters, Wouter Haverals, Mike Kestemont, Patricia Stoop, Anke Verschueren en meer dan dertig collega’s uit Nederland en Vlaanderen

MOOC Middelnederlands

Universiteit Antwerpen, 2017

Gehost op de servers van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde.

Naar aanleiding van het emeritaat van professor Middelnederlandse literatuur Frank Willaert hebben zijn Antwerpse collega’s en meer dan dertig vakgenoten uit Nederland en Vlaanderen een unieke MOOC samengesteld. Deze massive open online course verbindt de mogelijkheden van de hedendaagse onderwijstechnologie met de liefde voor het Middelnederlands.

De MOOC Middelnederlands is een sprankelende cursus, waarin auteurs, genres en iconische teksten uit de Middelnederlandse literatuur zo dicht als het maar enigszins mogelijk is tot ons komen, levensecht en kleurrijk. Teksten, handschriften, gedichten, liederen, afbeeldingen worden getoond, voorgedragen, gezongen, en het resultaat is dat de lezer, luisteraar, toeschouwer wordt ondergedompeld in het reilen en zeilen van de middeleeuwen, van koningen en keizers en van gewone mensen.

Terwijl ik me een weg baande door de MOOC, moest ik denken aan het prachtige artikel van Herman Toerien, "Vir Angus – Die wonder van taal", verschenen op LitNet op 19/6/2013. Ik citeer de aanhef van het artikel:

’n Mens moet versigtig wees om Afrikaans te veel as die produk van ’n taal in kontak met ander tale, soos Koi-tale te beskou. Hoe meer ’n mens tekste van verskillende Middel-Nederlandse dialekte lees, hoe meer kom ’n mens onder die indruk dat Afrikaans nie uit Nederlands (ABN) ontstaan het nie, maar dat beide Afrikaans en ABN uit dialekte van Middelnederlands ontstaan het. Die dubbele “nie” is maar een voorbeeld hiervan.

De MOOC Middelnederlands, die openstaat voor iedereen en volledig kosteloos is, is het beste middel om de indruk (in feite een werkhypothese) van Herman Toerien verder te toetsen. Het is fascinerend vast te stellen hoe vertrouwd de Middelnederlandse woorden mij als Vlaming in de oren klinken en ik heb bescheiden indicaties dat dit ook het geval is voor Afrikaanstaligen.

Reinaert de vos is het vierde van de zes deelhandschriften die het Comburgse handschrift (ca 1380–1420) bevat. Het deelhandschrift is geschreven in Oost-Vlaanderen (Gent?) in de streek waar het verhaal zich afspeelt (Archief en foto: Württembergische Landesbibliothek, Stuttgart)

Sommige van de werken die in de MOOC aan bod komen, zijn al vertaald in het Afrikaans.

In ATKV/LitNet-Skrywersalbum vermeldt Erika Terblanche twee vertalingen van Reinaert de vos: de ene door Ela Spence (1909–1997), Avonture van Reinaert de Vos, uitgegeven door Van Schaik, Pretoria, 1952; de andere door FIJ van Rensburg (1922–2015), Van Vlaamse vos tot Afrikaanse jakkals: verafrikaansing van die Reinaert, uitgegeven door Randse Afrikaanse Universiteit, Johannesburg, 1983. De nieuwste vertaling is die van Daniel Hugo, Reinaard die vos, die wrede een met die rooi baard, uitgegeven door Protea, Pretoria, 2013, dit is de vertaling van het prachtig uitgegeven boek van Henri Van Daele, Klaas Verplancke (ill), Reinaart de Vos: de felle met de rode baard, uitgegeven door Manteau, Antwerpen, 2006.

Van PC Schonees (1891-1970) verscheen bij Van Schaik, Pretoria, 1939, Beatrijs: ’n Middeleeuse juweel, dus bijna tachtig jaar geleden.

De belangstelling voor de Middelnederlandse literatuur blijkt niet alleen uit de Afrikaanse vertalingen, maar ook uit het gebruik van oorspronkelijke teksten in het middelbaar onderwijs. Op LitNet (5/2/2009) houdt Terence R Carney een vurig pleidooi voor het creatief gebruik van deze teksten in de moderne Afrikaansklaskamer. Ik citeer uit het slot van zijn artikel:

Die onderrig van Middelnederlandse tekste in die graad 12 Afrikaans Huistaalklaskamer mag dalk vir sommige mense oorbodig, onnodig en onvanpas voorkom, maar leerders word ’n groter onreg aangedoen deur nooit ’n geleentheid gebied te word om kennis met die wonderlike verhaalskat van Middelnederlands te maak nie.

In het Waasland heeft Reinaert veel van zijn schelmen- en schurkenstreken uitgehaald. In Sint-Niklaas staat sedert 1958 een standbeeld van de schalkse vos, gemaakt door Albert Poels in opdracht van de Vlaamse Toeristenbond (Foto: Herman Meulemans)

Reinaert de vos liegt, bedriegt, moordt en verkracht en wil listig aan zijn doodvonnis ontkomen. Het contrast met Beatrijs kan niet groter zijn: als edele non vervult ze haar taak als kosteres voorbeeldig, maar wanneer blijkt dat ze haar oude jeugdliefde niet kan vergeten, verlaat ze het klooster en trekt ze de wijde wereld in. Het dierenepos en de Beatrijslegende komen tot leven in twee van de twaalf multimediale colleges van de MOOC. Er zijn nog tien andere colleges, die ook om van te snoepen zijn.

Handschrift Bodley 340, waarin Kenneth Sisam het eerste versje van de Nederlandse literatuur als pennenproef op het allerlaatste blad ontdekte (Archief en foto: Bodleian Library, Oxford)

Frits van Oostrom heeft het geweldig omschreven. Hij noemde het oudst bekende poëtische zinnetje Oudnederlands "een lieflijke oerknal: Hebban olla vogala". Het werd omstreeks 1100 in een Engels klooster door een Vlaamse monnik op perkament geschreven toen hij zijn nieuw gesneden pen wilde proberen. Het werd pas ontdekt in de jaren ’30 van vorige eeuw. Met dat zinnetje begint een versje dat in het Nederlands als volgt klinkt:

Alle vogels zijn begonnen
om een nest te bouwen,
behalve jij en ik.
Waarop wachten we nog?

Het Gruuthuse-handschrift is een verzameling liederen, gebeden en gedichten die rond 1400 is ontstaan in Brugge. Op dat ogenblik is Brugge een rijke wereldstad die bruist en borrelt van handel, muziek, kunst en cultuur. Eén van de meest tijdloze passages uit het handschrift is het "Egidiuslied", een beklemmend rondeel over een gestorven vriend:

Egidius waer bestu bleven
Mi lanct na di geselle mijn
Du coors die doot, du liets mi tleven

In het Nederlands:

Egidius waar ben je naartoe
Ik verlang naar jou, beste vriend
Jij bent nu dood en liet het leven aan mij

In de MOOC worden de Karel- en kruisvaartepiek, de Abele Spelen en de Koning Artur-romans belicht als drie afzonderlijke genres.

In het eerste genre staan de ridderromans centraal waarin Karel de Grote de hoofdrol speelt, zoals in Karel ende Elegast, maar het genre strekt zich ook uit tot de kruistochten, de gewapende pelgrimstochten die werden ondernomen om het heilige land te bevrijden van islamitische overheersing.

De Abele Spelen bevatten een schatkamer aan middeleeuwse literatuur. Het meest bekend zijn de wereldlijke toneelteksten, zoals Esmoreit en Gloriant. In beide Spelen gaat het over de liefde tussen een man die oorspronkelijk uit het westen komt en een vrouw uit het oosten. Hoewel er niet echt een vijandbeeld van het oosten wordt gecreëerd, eigent het westen zich toch het oosten toe en is een bekering tot het christendom de noodzakelijke voorwaarde om te huwen.

In de Koning Artur-romans maken we kennis met de legendarische Koning Artur en zijn ridders van de Ronde Tafel, zoals Lancelot en Walewein. Verhalen over hun heldhaftige queestes en het schalken van mooie jonkvrouwen behoren tot het collectief geheugen. Het valt op dat deze verhalen kunstenaars blijven inspireren, tot nu toe in films, feuilletons, musicals, computerspellen, enz. Te denken valt aan In de ban van de ring van JRR Tolkien – van wie ik in Bloemfontein vruchteloos op zoek ben geweest naar zijn geboortehuis – maar dit is slechts een voorbeeld.

Hadewijch, film uit 2009, geregisseerd door Bruno Dumont, over de pure liefde in de multiculturele stad van de 21e eeuw, gebaseerd op het mystieke denken van Hadewijch uit de 13e eeuw (Foto: IFC Films)

Als u denkt dat de leerstof van de MOOC zich tot het voorgaande beperkt, dan hebt u het verkeerd voor. Er zijn ook nog vijf colleges opgenomen over individuele auteurs, die met hun meesterwerken in het Middelnederlands nog niets aan actualiteit inboeten.

Hendrik van Veldeke leefde in de 12e eeuw in het Maasland. Van hem is een ridderroman bekend, maar het meest vernieuwende van de dichter is dat hij de harde waarden van de militair opgeleide ridders uitbreidt met de zachte waarden van de hoofsheid, zoals fijngevoeligheid, tederheid en schoonheid.

Hadewijch leefde in de 13e eeuw in het hertogdom Brabant. Van haar zijn brieven, visioenen en liederen bekend, waarin de minne – bij haar de mystieke liefde tussen god en de mens – centraal staat. In de geschiedenis van de spiritualiteit neemt de mystica een vooraanstaande plaats in. Zij ijkte ook de in het Nederlands zeer vreemd klinkende term orewoet, waarmee zij verwijst naar het waanzinnige verlangen van de ziel naar goddelijke liefde.

Jacob van Maerlant was koster op het Zeeuwse eiland Voorne en daarna schepenklerk in Damme. Hij schreef een omvangrijk œuvre bijeen en wilde vooral het eerlijke verhaal brengen in tegenstelling tot de zwaar aangedikte verhalen uit de ridderromans. Hij waagde zich zowel aan de bijbelse als de wereldse geschiedenis en schreef op encyclopedische wijze over mens en dier.

Jan van Ruusbroec bouwde in de 14e eeuw verder op het mystiek gedachtegoed van Hadewijch. Omdat hij zich ergerde aan de liederlijke levensstijl van zijn medepriesters in de Sint-Goedelekerk in Brussel, verliet hij op vijftigjarige leeftijd de stad en stichtte hij in 1343 een kluizenarij in Groenendaal in het Zoniënwoud. Vanuit de beslotenheid van zijn kloostercel kon hij rekenen op een steeds groter wordende kring van bewonderaars. Na Anne Frank is Jan van Ruusbroec de Nederlandstalige auteur die in de meeste talen is vertaald.  

Jan van Boendale, die in de eerste helft van de 14e eeuw stadssecretaris was van Antwerpen, zette de non-fiction stijl van Jacob van Maerlant voort. Hij had een geweldige hekel aan wat we nu fake news zouden noemen en vertolkte vooral de visie van de zich emanciperende burger die zich niet langer wil neerleggen bij de almacht van adel en clerus en zelf kennis wil verwerven.

Wie de MOOC in de diepte wil uitpluizen heeft daar acht uur voor nodig. Zoveel tekst-, geluids- en beeldmateriaal is erin verwerkt. Maar MOOCs worden meestal benaderd in dunne schijfjes, beetje bij beetje, omdat dan alles meer reliëf krijgt. Perkamenten handschriften, kalligrafische pracht, woordkunst van het hoogste niveau en tijdloze poëzie en muziek maken de MOOC Middelnederlands tot een unieke ervaring. Tot een lust voor het oor en het oog.

De neerlandici van de Universiteit Antwerpen die deze MOOC samen met meer dan dertig andere experts uit Vlaanderen en Nederland hebben gerealiseerd bij gelegenheid van het emeritaat van Frank Willaert, doen de middeleeuwen niet alleen aan onze huid kleven. Zij onderstrepen ook dat de Middelnederlandse literatuur ons erg alert heeft gemaakt voor het onderscheid tussen meningen en feiten, tussen fictie en non-fictie. Verhalen vertellen over heldhaftige ridders is een totaal ander literair genre dan raad geven voor hoe men ene stad regeren zal. In de Middelnederlandse literatuur komen beide genres uitgebreid aan bod. Het kunnen onderscheiden van droom en werkelijkheid is nu in de 21ste eeuw meer dan ooit tevoren een grote uitdaging.

Bijkomende informatie MOOC Middelnederlands:

Technische realisatie: Kurt Kerkhofs, Jo Bruyninckx en Sander Van Dijck

Uitgebracht onder licentie CC BY-NC

High definition, bioscoopmodus en ondertiteling mogelijk

Buitengewoon boeiend is de bespreking door Wium van Zyl in Tydskrif vir letterkunde, 51(2), 2014, van de Afrikaanse vertalingen van Reinaert de vos. De bespreking is beschikbaar op: https://www.thefreelibrary.com (“van Zyl Wium” bovenaan als auteur opgeven en vervolgens naar Tydskrif vir letterkunde gaan, en dan naar “Reinaard die vos, die wrede een met die rooi baard”).

  • 2

Kommentaar

  • Net 'n regstelling: FIJ van Rensburg se artikel handel oor Eitemal (WJ du P Erlank) se vertaling/verwerking: "Reinaard, die jakkals" (1981).

  • Philippe Van de Velde

    'n Prachtig en leerzaam artikel over het Middelnederlands in al zijn aspecten. Ik miste wel een verwijzing naar het van Hulthemse handschrift. De diplomatische editie bezorgd door Herman Brinkman en Janny Schenkel siert mijn boekenkast en het is geweldig om daar af en toe 's avonds stukken uit te lezen.

  • Reageer

    Jou e-posadres sal nie gepubliseer word nie. Kommentaar is onderhewig aan moderering.


     

    Top