Hendrik-Jan de Wit
Maak jezelf maar klaar
Elsbeth Etty
Amsterdam: De Bezige Bij, 2007
ISBN: 987 90 234 2649 3
Prijs: € 14,90
240 pagina's
De meest gewaagde roman in de reeks van zes boeken die zes schrijvers voor Harry Mulisch schreven, is Maak jezelf maar klaar van Elsbeth Etty. Dit boek is niet alleen een interessant verhaal naast Mulisch' Ontdekking van de hemel. Elsbeth Etty toont een roman boordevol met psychologische verklaringen en vooral: een roman die terugschrijft. De vrouwen van Mulisch' werk spreken voor het eerst.
De lezer van Mulisch' Magnum opus herkent de titel onmiddellijk. Het is misschien de meest fragiele scène uit het boek uit 1992. Max Delius vrijt met Ada Vrons:
Op het bed liggen Max en ik innig verstrengeld, het is voor het eerst dat ik iets voel terwijl we neuken. Dan gat de bel. Max kijkt op zijn horloge, springt op, rent naar de intercom in de gang en roept: 'Onno, ik kom eraan. Eén minuut.' Hij stapt de slaapkamer weer in, grist wat kleren uit de kast en zegt, op weg naar de badkamer: 'Maak jezelf maar klaar.' (105)
Elsbeth Etty herschrijft het verhaal van Mulisch vanuit het gezichtpunt van de twee belangrijkste vrouwen in De ontdekking van de hemel. Een originele vondst. Ada's moeder, Sophia Brons-Haken, ontdekt bij toeval de dagboeken van haar dochter en meent ze jaren later te moeten publiceren. 'Over een vrouw en vier mannen gaat dit verhaal', schrijft ze. 'Alle mythes worden gemaakt door mislukte mannen.' Ze wil de geheimen rond het Quistendom onthullen: 'Niemand weet wie de vader van Jezus was, of van Mozes, die andere profeet, en niemand wist tot nu toe wie Quinten, de jongste gezant van God, heeft verwekt. Ada zélf wist het niet.' (6)
Na de hemelvaart van Quinten Quist is het Quistendom ontstaan, volgens Sophia Brons. Ze reduceert het verhaal tot een beweging die voornamelijk Max Delius wereldkundig heeft gemaakt. Ze vindt het moeilijk de dagboeknotities, die Ada 'Ada's dromen' noemde, te publiceren. Als 84-jarige is zij de enige nog levende getuige van een groot deel van Quintens leven. Daarom ziet ze het als haar plicht de dagboeken in de openbaarheid te brengen: 'Telkens liet ik mij door schuld en schaamte weerhouden. En pijn. Ada dacht slecht over mij.'
Deze uiting is nieuw voor de lezer van De ontdekking van de hemel. Over de relatie van Ada met haar moeder onthult Mulisch roman weinig. Van deze leemte maakt Elsbeth Etty gretig gebruik in haar boek via de dagboeknotities. Er ontvouwt zich een verhaal van een vrouw, die een uiterst traumatische relatie met haar moeder onderhoudt. Ze heeft tabak van seks en schuwt de hitzige Bruno. Ergens is ze a-seksueel en lijkt ze meer op te gaan in haar cellospel. 'Ik zal wel frigide zijn, of lesbisch', constateert ze zelf.
Van het cellospel moet haar moeder niks hebben. Haar pianobegeleider Bruno legt de symptomen van Ada's moeder neer bij een psychiater. Volgens hem lijdt haar moeder aan het plaatsvervangend syndroom van Münchhausen:
Vooral het gesleep van mijn moeder met mij naar oog- en oorartsen, later tandartsen en eertehulpposten als ik zogenaamd weer eens gevallen was, is volgens die vriend een symptoom. (30)
Geen woord over het 'gesleep' in De ontdekking van de hemel. Dit is de fantasie van de 'terugschrijver', de herschrijver van Mulisch' verhaal. Etty beheerst het spel van 'terugschrijven' geraffineerd. Ze kent De ontdekking van de hemel van haver tot gort, en analyseert het gedrag van moeder tot het syndroom van Münchhausen. Het past helemaal in de later door Sophia Brons gegeven analyse van Quinten Quists gedrag. De vrouw die aan het syndroom van Münchhausen lijdt, vindt dat Quinten last heeft van het syndroom van Asperger, een variant van autisme. Hier schrijft ze als verteller en doorgeefluik van Ada's geschriften terug naar de dagboeknotities van haar dochter:
Kinderen met Asperger zijn, in tegenstelling tot andere autisten, aanvankelijk heel actief en sociaal zoekend en dat gold ook voor Quinten. Bij alle bewoners van Groot Rechteren, kunstenaars, kunsthistorici, een archeoloog en een slotenmaker, was hij kind aan huis en iedereen vond het heerlijk hem alles bij te brengen. Zo was hij een tijdje bezeten van architectuur, dan weer wist hij alles van sloten of archeologie.
Qua karakter leek hij op Ada – die vermoedelijk ook een Asperger was. Als kind maakte ze mij compleet gek met haar obsessie voor letters en woorden en iets later vanaf haar zesde meen ik, haar cello. Iedere dat dat afschuwelijke kattengejammer, mijn man werd er ook tureluurs van. (217)
Het toeschrijven van de eigenaardigheden van de personages aan psychologische begrippen, is niet het enige. Elsbeth Etty gaat verder. Ze gebruikt de leemtes van Mulisch boek om haar eigen verhaal te vertellen. En leemtes zijn er genoeg in De ontdekking van de hemel. Zo introduceert ze het verhaal van de pil in haar verhaal, ook komt aan de orde dat ze het kind wil aborteren. Alleen wordt ze ingehaald door het noodlot van Mulisch' roman: de onvermijdelijke coma als een boom valt op de auto waarin zij zit. Etty integreert de gebeurtenissen van De ontdekking van de hemel zorgvuldig in haar verhaal. Geen moment komt gezocht over, terwijl hier de geschiedenis van Mulisch' roman leidend is.
Maak jezelf maar klaar verandert Ada in een sterke vrouw, die zich niet zomaar laat inluizen in de snode plannetjes van de twee rare kerels Max en Onno. Etty speelt hier met de beelden van de vrouw als madonna en de vrouw als hoer. De ontmaagding wordt helemaal in Maria-symboliek uitgewerkt. Ada vergelijkt haar ontmaagding met de annunciatie van Maria.
Ik begreep waarom Maria op die middeleeuwse schilderijen niet meer schrikt van de engel. Voor ik het wist zie ik: 'Ja goed.' Een soort overgave was het, berusting, je erbij neerleggen. Nou dat ik dus nogal letterlijk doen. (78)
Voor sommigen de aanleiding om Etty's roman te nomineren voor de roman met de slechtste seksscène, voor mij de bevestiging dat het werk van Mulisch rijp is voor dergelijke nominaties. De kritiek op Mulisch roman gebeurt op een speelse manier, zonder overdrijven en zeker niet irritant. Sterker nog: Maak jezelf maar klaar maakt De ontdekking van de hemel van een ingenieus opgezet bouwwerk tot een blokkentoren van twee volwassen heren, die zich gedragen als kleutertjes. Het is niet voor niets dat Mulisch één van zijn essaybundels van de enige juiste titel voorzag: Voer voor psychologen.
Reageer: webvoet@litnet.co.za
| Respond: speakeasy@litnet.co.za
|
